Denizce Düşler

Tezer Özlü’den Ferit Edgü’ye Mektuplar

2011-11-08T14:24:00.013+02:00

Travmatik belleğin kıyısında geçmiş, bugün ve gelecekteki bir anti-kahraman okuması

“Severek mektup yazılan bir insanının bile olması ne büyük bir olay, söyleyen her sözcüğün anlaşılmaktan öte, yaşadığını, dahası sözcüklere bile gerek olmadan yaşandığını bilmek, güç gibi yalınç bir olgu değil, var olmak gibi bir şey. “ (T. Özlü)

Geçmişin ve bügünün bireye hükmetmesi, insanın var oluş deneyimlerinin esas özelliklerini oluşturur der edebiyat eleştirmeni Cathy Caruth. Ancak geçmişin hükmü, şimdiye ait olmayan bir olaya tamamıyla tanıklık etmekten geçmez. Geçmişe tanıklık etmek, çelişkili de olsa, geçmişin tam o anda bütünüyle deneyimlenememesine ya da birey tarafından tamamıyla algılanamamasına işaret eder. Bir başka deyişle olaylar ya da algılar geçmişte yaşandığı tam o anda bireyde süre giden acı çekme nedeniyle bilinçten firar eder (1995:151-153). Dolayısıyla daha en başta bireyin algısına bütünüyle uzak bir olay ya da örgü karşımıza çıkar. Bu durum endişeye, derin melankoliye ve hiçlik hissine sarmalanarak beklenmedik anlarda çeşitili anımsamalar, rüyâlar, devinimler, düşünceler ve özellkle çeşitli edebi kurgular aracılığıyla—dünün ve bugünün kesiştiği anlatılar, günlükler, mektuplar— kendini bireye gösterir. Böylesi bir teşhir gerçekte belleği yaran ya da onu kesintiye uğratan travma olgusunun da altını çizer. Böylece, geçmişin içine gömülü öyküsel bir bellek ve bu bellekten süzülen travmatik anlatılar büyük ölçüde yokluk ve olumsuzluk üzerinden kavranabilir ancak. Tezer Özlü çağdaş Türk yazınında böylesi bir yokluk üzerinden alır sıra dışı yazarlık gücünü. Özellkle varoluş sancısını yazı üzerinden tanımlayan Tezer Özlü’nün anlatılarında sıkça rastlanan bir izlektir bu. Özlü, travmatik belleğinden süzülen anlatılar aracılığıyla acı metaforu ve özellikle yokluk üzerinden egemen söylem karşısında gerek içerik gerekse edebi biçim bağlamında alternatif alanlar açıp özneyi yeniden konumlandırır. Özellikle “kendini yazma” sürecinde kişisel ve travmatik belleğnin en belirgin ve en içten özelliği olan mektupları yazında geleneksel ve doğrusal edebi kalıpların dışında kalan alternatif ya da anti kahraman diyebileceğimiz bir özne inşasında son derece önemlildir. Dolayısıyla bu yazı geçmiş, bellek ve travma olgularından yola çıkarak Özlü’nün yakın yazar dostu Ferit Edgü’ye yazdığı mektuplar aracılığıyla döneminin egemen değerlerine karşı duran öznenin yıkım üzerinden inşasını çözümleyecektir.

Bu bağlamda Tezer Özlü’nün, en yakın dostlarından biri usta yazar Ferit Edgü ile mektuplaşmalarının kitaplaştığı Her Şeyin Sonundayım yazmayı bir varoluş sorunu olarak gören iki yazarın geleneksel kurguda, özneleşmede, zamanda ve mekânda derin kırılmalar yaratan eseridir. Tezer Özlü’yü çocuk yaşta tanıyan Ferit Edgü hem kendi mektuplarını hem de Özlü’nünkilerini onun en yakın dostu dert ortağı ve aynı zamanda yayıncısı olarak kaleme alır. Mektuplara arkadaşlık, dostluk, kaderdaşlık ve çoğu zaman da dert ortaklığı hâkimdir. Mektuplar İstanbul-Paris-Ankara üçgeninde çoğu zaman Özlü’yü yakalayan amansız hastalığının pençesinden hastahane odalarından, kliniklerden, trenlerden, evlerden düşlerden süzülerek ulaşır okura. Özlü, yaşamın insanın üstüne çullanan sorunlarından ölümün ucuna değin yaptığı yolculuğu sonsuz bir içtenlikle, dolaysız ve tutkulı biçimde paylaşır dostu Edgü ile:

“Sevgili Ferit, geçenlerde düşümde yüksek bir yapının camının altında, bir parmak kadar dar bir yere abanıp kalmıştım. İçeriye girsem, camdan odaya adımımı atsam düşüp ölecektim. Ama o cam kenarına yapışıp, boşluğun üstünde kendimi tutacak gücüm kalmamıştı. Nasıl olsa çözülecekti ellerşm. Ve ben düşecektim boşluğa. Yarın bütün gün trende gidecek sen misin? Nereye? Niçin? Yarın bütün gün büroda oturacak olan ben miyim? Neden? Niçin? Hiçbir yerde olmak istemiyorum ki. Belki de ben bugün ilk defa her şeyn sonundayım.

Korkuyorum. Korkuyorum. Korkuyorum” (11).

“Odanın içinde geziniyorum. Bazı bazı burada gezinmem gerekiyor. Ben beni bunlatıyor. Ben’in yazdığı bu satırlar canımı sıkıyor benim” (15).

“Sevgili Ferit, çok suurlu bir delilk ve çok büyük bir espri, Beckett’i aşan bir absürd içindeyim. Mektubu hemen kesebilirim veya çok uzatabilirim. Hemen gel, sen olmazsan hiçkimseyi göremeyeceğim. En çok ve en uzun sana inandım.” (17).

“Beckett’imsi bir ölülükte yalnız, şimdilerde değiliz. Sen Beckett’i çevirdiğinden beri, Hakkâri’ye gittiğinden beri, yirmi yaşlarında bilinçlendiğimizden beri o ölülükteyiz.” (45).

Özlü’nün kendini mektuplar aracılığıyla kaleme alması, kişisel ve travmatik bellekten belki de en çıplak biçimde kendini bu biçimde ortaya dökmesi ve çekilen acının belleğe süresiz diyebileceğimiz biçimde işlemesi melankolinin, umutsuzluğun ve çareszliğin sesidir. Cathy Caruth’un da söz ettiği gibi böylesi acı çekme süreci Freud’un psikanalizde belirttiği ötelenmiş edimin[*] ta kendisidir aslında. Acı cekme daima oradadır; kararlı biçimde belleği daima ziyaret eder. Zira şimdide tam anlamıyla kavranamadığından kendini sürekli tazeler ve nihayetinde varoluşun onulmaz bir parçası haline gelir. Özlü bu noktada zaman zaman mutluluk özlemlerini—hastalığıyla barışmasını, kendisine iyi bakıldığını, daha sıhhatlı olacağını, bahar günlerinin özlemini, erkekleri, Feriköy’de tutukları evi— dile getirse de özlemler pek inandırıcı değildir ya da geçicidir. Zira çoğu mektuba “gerçek travmatiktir” anlayışı hâkimdir:

“Sevgili Ferit, buradaki hava nedeniyle zaman zaman dayanılmaz baş ağrıları çekiyorum. Geçenlerde böyle bir baş ağrısı krizi içnde yataktan sonsuza dek yükseldim... hep hep yükseldim... Sonra babamla telefonda konuştum, beyaz kefen içinde toprağa bırakılmış cesediyle... Burada çürüyorum dedi. Bir bardak kırdım, sokağa çıktım. Garip punklar, kafası kazılı kadınlar, siyah motosikletliler... Tatsız bir toplulukla karşışaltım. Bir tımarhane bahçesi gibi bile değil.” (63).

Buradaki gerçeklik bir tımarhane bahçesinden bile daha kötüdür Özlü için. Süresiz acı çekme ve yıkım üzerinden geçmişin ve bügünün kesitiği doğrusal olmayan, parçalı ve egemen düzene karşı eşikte duran bir kurguda konumlandırır kendini Özlü. Berlin ve Zürih’te geçirdiği günlere ait anımsamalar, acılar, hayaller, evlilikler, hastalıklar, kanserin baş göstermesi bu kez Paris ve İstanbul’da yazılan mektuplara işler:

“Sevgili Ferit, Kopukluk. Yaşamdan, İnsanlarıdan, Geçmişten... Gelecekle de hiçbir ilgisizlik. Nerede olacağımı, hangi kente oturacağımı, nereye gideceğimi hiç bilmiyorum. Şimdi burada durgunluktayım. Mutsuz değilim. Mutlu olmak ya da mutsuz olmak, bilmiyorum.”

“Burada iki gündür gökyüzü masmavi ve onunla birlikte her şey güzel, ama tüm bu güzellik senin dediğin gibi ‘Bir tek sözcükle gökyüzü korkunçtu ve onunla birlikte her şey’e dayanıyor.” (27).

“Ferit’ciğim... Ben henüz iyileşmiş değilim. Bunu kendim de anlıyorum. İlaçlar M. Özek’in dediği kadar azalmıyor, çünkü ilacı bir an unutsam, kafam motor gibi, her şeyi düşünmeye başlıyor... Bu hafif depresyon halini sevmiyorum diyemem, zevk verici keyif verici bir hastalık bu.”

“Burada ayda bir tedavim var. İğne ile damara ilaç veriyorlar, ne kadar sürecek bilmiyorum. İşte sevgili dostum yeniden dünyaya geldim, yeniden alışmaya çalışıyorum. İyiyim, sizleri görünce daha iyi olacağım.” (103).

Yukarıdaki mektup alıntılarında bu noktada hastalık, yokluk üzerinden öznenin yeni ve alternatif inşası ancak koşul olarak Ben’in silinmesi ya da yıkımıyla gerçekleşir. Burada Ben’in yerine aslında tekinsiz ya da ikircikli bir öznenin geçtiği ve dolayısıyla da tek tip gerçekliğin yerine çoklu gerçekliğin benimsenediği açıkça görülür. Bu noktada ise Derrida’nın Marx ve Walter Benjamin üzerinden bellek ve anımsama çözümlemeleri yaptığı The Promise of Memory adlı yapıtıa bakmak yararlıdır. Derrida bireyin özürlüğünün acı çekmenin, yıkımın ve bir çeşit yas tutmanın sonsuz dönüşümü aracılığıyla gerçekleştiğinin altını çizer. Bu bağlamda bireyi etkisi altına alan süresiz yas halinde geçmişin anlamı tam da bügünde su yüzüne çıkmaz. Aksine geçmişi, içinde barındırdığı büyük çatlaklarla ve açmazlarla geleceğin ta kendisi gözler önüne serer (2005,78). Dolayısıyla Özlü’nün yaşamından mektuplar aracılığyıla damıttığı travmatik anlatılar ve geçmişle geleceğin kesiştiği noktadaki derin melankoli bilinçte ve bireysel düzlemde yeniden kazanılıp iyileştirilebilir olmaktan—içinde hayata dair bir umut taşısa da— uzaktır. Söz konusu bu mesafe ile Özlü’nün kendini son derece yalın olarak ortaya koyduğu metaforik ve fiziksel düzlemdeki hasta anlatılar, bireyi aslında gelecekte merkezsizleştirerek bir anlamda doğrusal anlatıdaki Ben’in içini oyar. Bu noktada Derrida’nın sözünü ettiği yıkım ve acı üzerinden bir dönüşüm ve özneleşme, bireyin yaşamdaki dramatik varoluş gereksinimi ile son derece parçalı, yinelemeli ve aslında aporetik olmaya meyillidir. Burada Özlü’nün Edgü’ye yazdığı mektuplar her daim kendine geçit veren anlatılar olmaktan bir anlamda yoksundur. Böylece Özlü geçmişte ve bugünde yazdıklarının sonsuz, bilinmez ve döngüsel çağrışımlararının ucuna takılarak travmatik bellek ve yıkım üzerinden özneyi yeniden inşa eder: Egemen otorite karşısında imkânsızlığın içinde olası aralık pencereden bakan, ancak çarpışan dünyaların kucağındaki modernitenin de bireyin kurtuluş mücadelesinde beyhude bir çaba olduğunu gören bir anti-kahraman. Modern yazındaki böylesi bir özne inşası geleneksel kurgu sınırlarını da epeyce zorlar; tek tip özne temsilini alaşağı ederek özne-nesne ilişkisinin bu kez olumsuzluk, yoksunluk ya da yıkım üzerinden sorgulanarak yaratıldığı ikircikli alanlar ve yepyeni edebi söylemler ortaya koyar.

Böylece Özlü’nün Her Şeyin Sonundayım’daki son derece bağımsız ve çarpıcı mektupları büyük bir yapının taşları olarak algılanabilir. Zira burada edebi bir anlatı olan mektup, toplumsal tarihin ve özellikle Özlü’nün kişisel tarihihin en çıplak temsilidir. Yaşam ve ölüm, geçmiş, bügün ve gelecek kıyısında bazen temkinli bazen de tekinsiz dolaşan Özlü’nün yaşadıklarını birincil elden öğrenmek, yazarın varoluş sorunsalına yardım eli uzatan yaratıcı güç “yazı”nın da sonsuz olanaklarına varmak önemlidir:

“Sevgili Ferit, bu sabah mektubunu bulmak, okumak, bana hem yaşamı hem de sonundaki ölümü daha dayanılır kıldı. Birden yüksek dağlar, henüz boz rengi olan yamaçlar, tepelerdeki beyaz kar, sessiz, küçük Isviçre köyleri anlam kazandı ve buraya geldim geleli ilk kez ayağım yere değdi.” (44).

Bununla birlikte nihayetinde mektupların genelinde daha önce de belirttiğimiz gibi Özlü’nün öznellik arayışı sabit ve kararlı bir biçimde ilerlemez. Aksine buradaki öznellik içindeki farkların giderek çoğullaşmasına, çatallaşmasına yönelik bir içkinlik ve oluş alanı karşımıza çıkar. Bu noktada Deleuze ve Guattari’nin öznelliği sabit bir kimlik olarak görmedikleri postyapısalcı ayrımlar önemlidir. Zira öznenin varsayılan bütünlüğü toplumsal düzenlemelerin ve Ben’in ötesindeki toplumsal kimlikler aracılığıyla tekinsizleştirilir, kararsızlaştırlır (1989: 47). Özne dış unsurlarda temas kurduğu alanlarda bir kayma yaşayarak belirsizleşir. Mektuplarda Özlü’nün yaşadığı kentlerle—ilkin İstanbul, Paris, Zurih, Ankara, İsveç — kurduğu ayrıksı ilişkiler, hastahane odaları, klinikler ile yazarlık, evlilik ve annelik gibi içinde bulunduğu ikircikli ve travmatik durumlar bütüncül bir özne inşasını sekteye uğratarak merkezden kayan bir özneleşmeyi işaret eder. Böylece bellekten ve dolayısıyla acıdan yola çıkarak merkezsizleştirilen özne birbiriyle çarpışan gerçekler üzerinden kendine ve dünyaya bir anlam yükleme çabasında bir anti-kahramana dönüşür. Zira bu noktada kaleme aldığı mektuplar aracılığıyla kendini yazma ve kendini yıkım üzerinden yeniden yaratma sürecinde ne tamamıyla bir nesne ne de bütünüyle bir özne olur Tezer Özlü. Bu anlamda yazında doğrusal ve geleneksel anlatıların aksine müphem üçüncü bir alanda var eden kendisini. Özlü’nün bu müphem varoluşu modern edebiyatta karşı özne temsilinde son derece işlevsel ve önemlidir. Dahası tek parçalı gerçeklik üzerinde konuşlanmanın ötesine geçerek özellikle kişisel tarihi öne çıkaran edebi tür mektubun sunduğu çoklu olanaklar bağlamında da son derece ayrıcalıklı bir edebi söylem alanıdır.

Kaynakça

Caruth, C. (1995). ‘Trauma: Explorations in Memory’. Baltimore and London: The Johns Hopkins University Press.

Deluze, G. (1989). Nietzsche and Philosophy. New York: The Athlone Press.

Fritsch, M. (2005). The Promise Of Memory. New York: State University Of New York Press.

Özlü, T. (2010). Her Şeyin Sonundayım: Tezer Özlü-Ferit Edgü Mektuplaşmaları: İstanbul, Sel Yayıncılık.

[*]Freud’un belirttiği gibi benlik arayışı ya da bireyin kendini araması süresi boyunca özellikle rüyâlar aracılığıyla su yüzüne çıkan arzuların, isteklerin bir başka alana kaydırılması, ötelenmesi. Özellikle bireyin yaşamının ilk bölümlerinde ortaya çıkan ancak daha sonra bir şekilde unutulmuş ötelenmiş edimler gerçekte daima oradadır. Herhangi bir acı ya da belleği kesintiye uğrayan travma olgusu ötelenmiş ya da başkla alanlara itilmiş durumları tetikleyerek bireysel haklikatin kavranmasını sağlar.

BU YAZI BIBLIOTECH DERGİSİ EYLÜL-EKİM 2011- 15. SAYISINDA YAYIMLANMIŞTIR.

Galapera Öykü Fanzin

2011-08-22T23:46:00.017+03:00

Modern Türk edebiyatında incelikli öyküleriyle, Galapera'da yaptığı sayısız atölye çalışmasıyla, farklı söyleşilerle edebiyat dünyasına belki de alışılmışın dışında üçüncü göz diyebileceğimiz sevgili Jale Sancak ve GalaperaSanat dostlarından.... Hepimizin, hepimizden. Harika bir hediye... Başucundan eksik olmasın!

http://galaperaoyku.blogspot.com/
Galapera Atölyeleri
http://www.facebook.com/group.php?gid=58971396627&v=info

"çıkarken"
Merhaba, edebiyat dergilerinin, özellikle de

öykü dergilerinin ekonomik nedenlerden ötürü

yayın hayatını güçlükle sürdürdüğü ve giderek

azaldığı, ancak parasal olarak güçlü olanların

yayına devam edebildiği bir dönemde,

öykü fanzin olarak var olmaya ve

kitapevlerinde yer almaya karar verdik.

Dağıtım gücümüz olmadan kimlere, kaç kişiye

ulaşabileceğimizi bilmiyoruz ama

ulaşabileceğimiz herkes Galapera Öykü için

önemli olacak.

Bu bir gelenektir, öykücüler dergilerde yetişir,

öykülerini okurlara önce edebiyat dergileri

aracılığıyla sunar ve onlarla dergi sayfalarında

buluşurlar.

Biliyoruz ki öykülerini paylaşmak isteyenler

yazdıklarını yayınlatmakta, kendilerine alan

açmakta epeyce zorlanıyor, hatta bu nedenle

yazmaktan vazgeçiyor, küsüyor, umutsuzluğa

kapılıyorlar. Öykü fanzin olmamızın bir diğer

nedeni de bu.

Bize bağışlanan mirasın değerini bilerek her

sayıda usta bir öykücüyü konuk edeceğiz.

Diğer sayfalarımız ise yayın kurulumuzun

değerlendirmelerinden sonra, yazdıklarının

yayınlanmasını isteyenler ve yeni yazarlara

açık olacak.

Birlikte keyifli bir öykü yolculuğuna çıkmak,

anlamlı bir paylaşım ortamı oluşturmak

istiyoruz.

Fanzine kitapçıların yanı sıra, dilerseniz abone

olarak Galapera Sanat'dan da

ulaşabileceksiniz.

Bizimle yol arkadaşlığına var mısınız?

Jale Sancak

Britanya'nın kara sevdalısı

2011-08-22T23:33:00.003+03:00

http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalEklerDetayV3&ArticleID=1027821&Date=22.08.2011&CategoryID=40

06/11/2010

Yazı Boyutu

20 ve 21. yüzyılda yaşanan acıları, yalnızlığı, inancını yitirip ne nesne ne de özne olabilmeyi başaran, kendine sürgün insanları anlatan öyküler

İLLÜSTRASYON: YÜKSEL DOĞRU

DENİZ GÜNDOĞAN Arşivi

Britanya kısa öyküleri çok geniş bir yazar yelpazesine sahip olup modernitenin yıkıcılığından modernist sonrası zaman, mekân ve özne kavramına, sömürgeci söylemde özneleşme çabasından duyuların ve özellikle duyuların içinde konuşlandığı beden politikalarına, erkeklik krizinden yaratıcı dişil güce değin pek çok sorunu öznelden genele doğru açarak iletir okurlara. Kısa öykünün çok kesin hatlarla tanımını ve ortaya çıkış biçimini belli bir şablona oturtmaya çalışmak günümüzde mutlak ve dolaysız hakikati arama çabasının insanda bıraktığı o beyhude ve hüzünlü hisse benzer. Bununla birlikte Adorno, ‘Minima Moralia’nın sunuşunda şöyle der: “Yaşamın en dolaysız hakikatini anlamak isteyen kişi, onun yabancılaşmış biçimini incelemek, bireysel varoluşu en gizli, en gözden ırak noktalarında bile belirleyen nesnel güçleri araştırmak zorundadır.” Adorno’nun sözünü ettiği bu nesnel güçler -gerçekte egemen toplumun dayattığı kurallar ve insanın kendi hayatının öznesi haline gelememesine neden olan her tür sınırlama- özellikle modernist yazın içinde öznel bir kimlik de kazanarak yirminci ve yirmi birinci yüzyılın çoğu kez kendini olumlamayan muğlâk yaşamsal döngüsünü ve bireysel-ruhsal yarılmalarını çözümleyerek bunların ötesine geçmek için güçlü bir araçtır.

Modernizmin etkisi
Bu bağlamda yazın ve özellikle tür olarak kısa öykü, Adorno’nun bize sunmuş olduğu bireysel varoluşun arkasında duran ve hatta onu tıkayan güçlerin daha farklı ve yeni ufuklara açılmasında da son derece etkilidir. Bu durumun en incelikli örneğini oluşturan Britanya kısa öyküleri çok geniş bir yazar yelpazesine sahip olup modernitenin yıkıcılığından modernist sonrası zaman, mekân ve özne kavramına, sömürgeci söylem ve sonrasında özneleşme çabasından duyuların ve özellikle duyuların içinde konuşlandığı beden politikalarına, erkeklik krizinden yaratıcı dişil güce değin pek çok sorunu öznelden genele doğru açarak iletir okurlara. Bu anlamda Britanya’ya sıkı sıkıya bağlı, hatta Britanya’ya kara sevdalı bir tür diyebiliriz kısa öyküye. Lale Akalın ve Esra Melikoğlu’nun derlediği ‘Britanya Edebiyatından Öyküler’ derinlemesine bir antoloji niteliğinde.
Kitabın içindekiler 20 ve 21. yüzyılda yaşanan sarsıntıları, acıları, yıkımları, yalnızlığı, inancını yitirip ne nesne ne de tam özne olabilmeyi başaran, kendine sürgün insanları anlatan öykülerdir gerçekte. Metinler, dönem(ler)in kültürel ve tarihsel gelişimine de elbette koşutluk göstererek ilerler; ancak derlemedeki her Britanyalı yazar, öncelikli olarak modernizm etkisi altında D.H. Lawrence sonra sırasıyla Katherine Mansfield, Virginia Woolf, Jean Rhys, Frank O’Connor, Elizabeth Bowen, Doris Lessing, Dylan Thomas, Alan Silitoe, Ian McEwan, Jane Gardam, Angela Carter, Kazuo Ishiguro, Beryl Bainbridge, Penelope Fitzgerald, John Fuller, Salman Rushdie, Hanif Kureishi, A.S. Byatt, farklı biçim ve temalarla karşımıza çıkar. Böylece on dokuz Britanyalı öykücünün kaleminden çıkan metinler bütüncül bir yıkımdan -birinci ve ikinci dünya savaşının izleri- ve kargaşadan eğretilemeli de olsa bir anlam çıkarma çabası içine girer; dahası kurguda oyunbaz ve ironik yolları keşfederek 20 ve 21. yüzyılın tek tip yaşam hakikatini, geleneksel toplumsal (kadın-erkek, akıl-beden, kültür-doğa) ikili karşıtlıkları ve kurguları da sorunsallaştırır.
Kitaptaki öykülerde böylesi bir yaşam hakikatin sorunsallaştırılmasından hemen önce Melikoğlu’nun kaleme aldığı Öykünün Kuzey Rüzgârı adlı giriş niteliğindeki bölüm, kısa öykünün ilk başta değindiğimiz ele avuca gelmekte zorlu tanımını, kuramsal arka planını, Britanya’daki geçmişini, derleme içindeki metinlerin özelliklerini ve yazarların dayanak noktalarını özetlemenin de ötesine geçerek güçlü bir tahlil sunar bize. İlkin temel soru ‘kısa öykü nedir’den yola çıkarak çeşitli edebiyat kuramcıların ve yazın insanlarının görüşleri aktarılır. Bunların içinde kısa öykü tek bir oturuşta okunabilendir ve metin etkisinin bütünselliğini tamamıyla koruduğu bir durum içerir. Roman yazarının metinde hayat verdiği sözcük ve karakterlerde ise daha seçici davranmalıdır kısa öykü yazarı. Dahası kısa ve öz yazmak isterken derinliliğini yitirmemelidir metin.

Geçmişi yeniden kazanma çabası
Doris Lessing, yazarların her türlü kültürel ve toplumsal sınırlara, baskılara karşı gelmesine inanan bir yazar. Derlemedeki Yaşlı Şef Mışlanga öyküsü sömürgecilik sonrası bakış açısıyla Afrika’da babasının çiftliğinde yaşayan ve ırk ayrımcılığını sorgulayan beyaz genç bir kadını anlatır. Etnisite, ırk ve ayrımcılık izleğini beyaz bir genç kadın üzerinden veren Lessing, egemen kültürün dayatmalarına karşı çok-sesli bir arayışın, önyargılardan arınmış ve geçmişin farklı bir öznelliğine doğru ilerleyen bir temsilin taşıyıcısı konumuna gelir. Jean Rhys’in Kokteyl Hazırlarken öyküsüyse sömürgeci ülkelerin hedefi Jamaika’da yaşayan İngiliz kökenli genç bir kadının yaşamından kesitler sunar bize.
‘Britanya Edebiyatından Öyküler’de de feminist edebiyat eleştirisi pratiğinde göze çarpan çok önemli üç isme yer verilir: Angela Carter (Kurtadam), Katherine Mansfield (Merhum Albay’ın Kızları) ve Virgina Woolf (Yeni Elbise). İlkin eril dilinin fallus merkezli, doğrusal ve kadın-erkek, zihin-beden, doğa-kültür gibi ikili karşıtlıklar içeren hiyerarşik yapısını bozguna uğratan Carter’ın öyküsü karşımıza çıkar. Kurtadam, çocukluğumuzun saf Kırmızı Başlıklı Kız masalının güçlü bir eğretilemeyle yeniden yazımıdır. Öyküdeki Kırmızı Başlıklı Kız, gerçekte nicedir ‘masumiyet’ini kaybetmiştir ve kuzu postundaki kurdun ta kendisidir. Fallik bir sembol olan bıçağı da ustaca kullanan ve kendi anneannesini mideye indirip bütün kadınlık-erkeklik kurguları altüst ederek böylesi bir fırsatçılıkla refah içinde yaşayan da gene kızın kendisidir.

Babamın öleli bir hafta oldu
Bol mizah, ironi ve feminist bakış açısıyla yazılan Kurtadam dünyanın olumsuz şartlarını gözler önüne sererken yazındaki geleneksel eril fanteziyi de altüst etmiş olur. Mansfield’ın Merhum Albay’ın Kızları öyküsü, ataerkil baskıdan ancak babalarının ölümüyle sıyrılmaya çalışan iki kız kardeşi anlatır. Babalarının ölümü için kıyasıya cezalandırılacakları düşüncesiyle kıvransalar da, sessizliklerinin en nihayetinde nasıl bir haykırışa dönüşeceği üzerine güçlü ipuçları verir öykü bize: “Babam öleli bir hafta oldu… Laternadan kıpır kıpır nota kabarcıkları, muhteşem bir fıskiye gibi kabardı… Güneş ışığı pencereden içeri bastırıyordu…” Woolf’un Yeni Elbise adlı öyküsü ‘Mrs. Dalloway’ ile ilintili olsa da ondan bağımsız bir metindir. Gene bilinç akışıyla yazılan ve karakterlerin kendi bilinçlerinde hapsolmasıyla süre giden öyküde Clarissa Dalloway’in partisine katılan Mabel öne çıkar. Burada Mabel’ın hem kendine hem de savaş sonrası içinde bulunduğu sahte topluma, yüzeysel insanlara yabancılaşmasına tanık oluruz. Öykünün içinde yer alan ayna imgesi, Mabel’ın sürekli aynada kendini görmesi onun hem sınıf bilincine, hem toplumdan daha bağımsız, özellikle ataerkil toplumun kadına biçtiği rollerin uzağına düşen bir öznellik inşa etme çabasına götürür bizi.
‘Britanya Edebiyatından Öyküler’de uzunca çözümlemeler gerektiren birçok incelikli öykü ve yazar bulunur. Ancak derlemedeki bütün yazarların ve öykülerin ortak noktasıysa, Melikoğlu’nun ‘Öykünün Kuzey Rüzgârı’nda değindiği gibi, modern dönem ve modern dönem sonrasında toplumun hakikatleri yansıtmadığı, Tanrı gibi lider figürlerin artık bir söylenceden öteye gidemediği, mutlak hakikate erişmenin imkânsız olduğu, yıkımdan sonra öznenin daha farklı bir platformda konuşlanmaya başladığı ve tek tip gerçeğin yerine çoğul gerçeklerin kabul gördüğüdür gerçekte. Dolayısıyla ayrıcalıklı Britanya öykücülüğü üzerinden günümüz yazın dinamiklerinin arka planını kavramak, kısa öykünün anlatım biçimi açısından esnekliğini ve sunduğu imkânları anlamak ve gerçekte modern İngiliz kısa öykü tarihçesine ayrıntılı biçimde göz atmak için son derece dikkate değer bir antoloji ‘Britanya Edebiyatından Öyküler’.

BRİTANYA EDEBİYATINDAN ÖYKÜLER
Hazırlayan ve
çeviren: Lale Akalın,
Esre Melikoğlu
Notos Kitap, 2010
335 sayfa, 23 TL.

Şemsiyeyi Açsam Havalanır Mıyım Acaba?

2011-08-09T15:59:00.005+03:00

ŞEMSİYEYİ AÇSAM HAVALANIR MIYIM ACABA?

Ayazın kucağında bir gece. Saat çok geç. İstanbul.

Üzerinde koca bir is lekesi.

Kömür dumanlıyla tütsülenmiş sanki.

Ve sen nasıl bir işe bulaşmak üzere olduğunun farkındaydın, pekâlâ.

Gözlerimiz gecenin ağırlından ya da şarabın kırmızılığından buğulu bakıyor. Sözcükler tükeniyor artık. Sözlerim karşımdaki etten duvarından içeri sızamıyor. Her şeyin içi boşalıyor.

“Bu uğurda hayatından olabilirsin… Gerçekten hayatına mal olacak, söylüyorum,”. Sana doğru kıvrılıyor bakışım.

Beni duymuyorsun bile. Bana bakmıyorsun. Gözlerim, her on saniyede bir başın ve ellerinde kilitleniyor. Sen bunu bildiğin halde gözlerini benden kaçırmakta besbelli ustasın. Bedenini ise yavaşça ama aslında umarsızca demeyeceğim bir biçimde kayırıyorsun benden. Zaman kayıp gidiyor. Biri penceresi aralık soğuk taş mutfakta lavabonun tıpasını açmışsanki. İnsan, mekân. Hepsi o ufacık delikten aşağıya kayıveriyor. Dönerek birbirlerinin kuyruğuna dolanıyor; delik, ardı ardına yutuveriyor bizi. Ya da bizim boğazımızda düğümleniyor delik; silikondan; yapışıyor etimize.

Valizinin yanı başında ne kadar da büyük görünüyorsun şimdi. Oysa seni tanıdığımda on altısına yeni basmıştın. Adın Sırma. Benim bildiğim adın bu. Kuzguncuk’taydık. İskelenin hemen yanı başında, eski müdavimlerin arasında ah! Can Yücel Baba’nın da olduğu İsmet Baba’da bata çıka balık keyfi. Turuncu bir akşamüstü. Eylül ortası. Hafif serin. Burumuzu dolduran iyot kokusu. Nedense yolda, Ömür Göksel’in sesinden günde belki otuz kez dinlediğin şarkıyı mırıldanıyorsun. On altısında, bu şarkı. Dudaklarında çarpık bir gülümseme:

Kaderimle arkadaş, dost olamadım

Beni candan sevecek yar bulamadım

Ah ile vah ile geçti bu ömrüm

Yaşadım mı öldüm mü anlayamadım

Ah ile vah ile…

Şimdi fonda aynı şarkı yine. O günü anımsıyorum. Kuzguncuk sokaklarında, Deniz Eczanesinin hemen arkasında kara Mehmet Usta’nın –çok ihtiyardı o zaman, ölmüş olmalı şimdi—dükkânında bulmuştuk bu kahverengi gramofonu. Sonra, biriktirdiğimiz 45’likler. Gecenin geç saatinde kafamızın çoktan dumanlı olmasına karşın sabaha kadar oturup onları yan yana dizmiştik. Alfabetik sırayla. Ayten Alpman, Hümeyra, Nesrin Sipahi, Nilüfer, Tanju Okan…

Şimdi aynı odadayız yine. Ama tek bedende değiliz artık. Uzun bordo kadife perdeler sımsıkı çekili. Tavanda asılı krem rengi dantel ipli abajurun içinden kıvrılarak dağılan ölgün sarı bir ışık içeride. Bir ayrıntı ilişiveriyor gözüme. Abajurun iç kenarlarına içinden çengelli iğne geçirilerek tutturulmuş iki yüzük. Altın. Birinin ortasında mat kahverengi sarmal taş. Öteki ise daha kalınca düz. Daha önce hiç fark etmemişim nedense. Gizli şaşkınlığımı yüzüme bakmadan okuyabilme yetisini de giderek geliştirmişsin Sırma. Saatler sonra çözülüyor dilin artık. Anne karnında fazlasıyla beklemiş bir can gibi şimdi. Hayatı tek bir solukta okuyorsun ya da hayatı bir nefes alımıyla öylece konuşuyorsun sanki.

“Bu yüzükler onundu, babaannenindi” diyorsun bana, “ Ölümünden sonra ben almıştım. Gizlice. Komodinin çekmecesinden. Yıllardır boynuma asılı taşımıştım, aslında. Sonra buraya iliştiriverdim nedense. Gece onlarla uykuya dalmak iyi geliyor.”

Daha vardı söyleyeceklerin, anlatacakların. Ama sustun yine. Dudağında yine o çarpık gülümseme. Alt dudağın sağ yanağına doğru seğiriyor. Mutlu olduğunda kendiliğinden yaparsın bunu. Demek ki mutlusun şimdi. Öyle mi?

? ?

Zihnimde bulanık sorulardan bir üçgen.

Minik pembemsi ellerin uzanıyor yüzüklere şimdi. Tırnaklarındaki ucu yenmiş siyah oje. Tedirgin ediyor beni. Her şey gibi. Hayat gibi. Senin planladıkların gibi…

Uzunca düşünülmüş üzerine. Kendi hayatından vazgeçecekmişçesine. Bir yanım anlayamıyor hâlâ. Düşüncelerini zihnimin hücrelerine yediremiyorum bir türlü. Oysa seni en iyi okuyan ben. Öyleydi. Bir zamanlar. Şimdi yirmi yaşındasın. Ama açık kitap sayfaları kapanıyor artık ya da şifreleniyor birbiri ardına, öylece. Ya da kitap tamamıyla kapanacak, belki. Uzak tanımlayacak bizi. Çünkü çok uzağa gidiyorsun Sırma. Saçların (yine) Doğu’ya yakılan türkü, bedenin köprüde öylesine sallanıveren uçuk bir eşarp olacak.

Gideceksin… Gelebilecek misin geri?

Gideceksin… Gelebilecek mi bedenin?

Ya zihnin?

Ya yüreğin?

Peki ya geri gelirsen kimin sesiyle konuşacaksın?

Yoksa titrek çığlıklarda büyüyen seste mi konuşlanacaksın?

Ya da hiçlik mi tanımlayacak geridekileri?

Yıllar öncesinden dilini çıkaran bir hiçlik… Sümüklü arsız bir çocuk sanki.

Çok değil iki saat sonra Üsküdar-Harem’den biniyorsun otobüse. Diyarbakır-Öz Silvan. Belki de hiçbir zaman kabuk bağlamamış yarana yeniden keşfe çıkıyorsun. On üç on dört yaşına, Diyarbakır’a doğru. Orada yaşadıklarına. Yürek faşistlerine. Kıyımları bir sarp kıyıya silkeleme arzusundasın. Ümit. Ümidin de artık yıl hesabı kısa çekmesi artık. Şarkı dinlemek değil, şarkı söylemek. Yüzleşmek.

Çünkü bir zamanlar köyde Bahremki’deki o çocuksun sen. Taşla, toprakla, denizle, havayla, yıldızla konuşmayı çok seven, kızgın ağustos gecelerinde gizlice dama çıkarak “şehri korkutan” küçük kız! İlk sigarasını yıldızlarla yakan kız. Hayallerini dama çıkaran, ilk umutlarını da dama atan küçük kızsın. En sevdiği şehriye kesme oyununda annesinden ve komşulardan kaçarak gene soluğu damda alan Sırma. Sonra hep “damdaki kız”. Hiç görmediği ve bir gecede koca diye yanına iliştiriliveren adamdan kaçmak; üstüne üstünkörü bir iğneyle tutturulmuş eğrelti yaşama inat etmek. Damı kendine ev yapma; yıldızları çatı, havayı dört duvar örme. Susadıkça ay içme.

Bununla birlikte ay ardı ardına doğup battıkça da gelen ince zekice hesaplar. Yoksa bu hayata tutunamamak. Sayrılar. Sayıklamalar. Mide bulantıları. Neden sonra planlı bir kaçış. Köy okulundaki genç Nihal öğretmen başrolde. Bir melek, bir yardım eli ve çok güç de olsa ufak bir kamyonetin arkasında yeşil parkanın altında saatlerce, günlerce yol almak. Yeni yetme tüylerin donmak üzere, çenen ise habire titriyor. Çok zor ama Istanbul; düş değil gerçek: Nereden çıktıysa Küçükyalı diye bir semt. Küçücek ama sıcacık bir sığınak. Nihal öğretmen tayinde artık. Bu kez Giresun’da, Bulunacak’ta. Ama Nihal öğretmenin babaannesi Sırma’nın da babaannesi artık. Öz babaannesinden daha yakın aslında. Sırma’nın örselerine renkli yara bantları yapıştıran, üzerlerine muazzam pansuman yapan o müthiş kadın. Yaraların sarı marazi şapkalarını uçuran kadın. Köyüne gelen kıçı başı açık yabancı bir kızdan—muhtemelen İngiliz— gizliden gizliye dinlediği, üstüne de evlerinin damında, kendi ayrıksı masallarını yazdığı Mary Poppins—doğru mu yazdım şimdi?— gibi hissediyor Sırma. Babaanne ve Sırma. Yağmurlu günlerde el ele çıkıyosunuz sokağa, gökten düşen yağmur damlaları hızlanmaya başlayınca, babaannenin nasıl oluyor da anlamadığın çeviklikle elinin tekiyle bir topaç gibi döndürdüğü yedi renk şemsiyeye öylesine hayransın. Yo, ufaklık değilsin o zaman, on beşinde varsın, bana anlattığın bu. Ben bir sene sonra tanıdım seni. Ama biraz ötede, kendi yaşıtlarının elinde, kucağında ve karnında bebeler var. Yataklarında tanımadıkları adamların, kocamışların ekşimiş iniltileri aşağıya yukarı gidip gelirken al-ebruli acımtırak çarşaflar köy meydanına geriliyor. Bana ateş gözlerinle anlattığın bu. Aşağıdakiler yukarıdakiler oyununda acı çiğdem hırıltılara yakılan türküler ise on dörtlük on beşlik on altılık kızların yüreklerinde demir kilit vurulu. Kilidi kanırtan sen olabilmişsin—Niçin her sözcük kanlı bu yeryüzünde? Çocuk gelinliğini ne iyi bir yılan kıvraklığında sıyırabilmişsin; her şeye karşın. O yağmurlu günlerde babaannenin sana şemsiyeyi uzatmasının sihirli aksinde bir Mary Poppins’sin şimdi. “Şemsiyeyi açsam havalanır mıyım acaba?” diye soran Sırma. Hâlâ çocuksun aslında. Havalanınca her şeyin değişeceğine inanan bir çocuksun. Hiç nefes çekilmemiş, ucundan köşesinden tırtıklanmamış tertemiz havanın aynasında kendini görmeye çabalayan, kendini tıpkı bir bluz değiştirir gibi, tersinden düzüne çıkartmaya pek hevesli Sırma. Havalanabilir

Misin?

Acaba?

Şarap iyice vuruyor beni artık. Dönüp dolaşıp seni ne zaman nasıl tanıdığımı anımsıyorum. Seni tanıdığımda babaanne artık rahatsızlanmış. Sen Beşiktaş’ın arka sokaklarında, Çarşı’da De-mode butikte Nihal öğretmenin kardeşinin yanında gömlek, bluz katlamayı öğreniyorsun; müşterilere gülümsüyor “Bu likralı siyahın 40 bedeni maalesef elimizde kalmadı” diyorsun. Bana da aynı cümleyi söylemiştin, anımsar mısın?

O günden haftalar, aylar sonra açıyorsun yüreğini bana. Yine Kuzguncuk İskelesi önündeki oturduğumuz örme hasır sandalyeler arsızca sıçrayan su damlalarının ıslaklığını henüz neme hapsetmişti ki bana uzun uzun anlatıyorsun bütün hikâyeni. İnce siyah kumaş pantolonumun nemlendiğini, kalçalarımı saran çekingen ıslaklığı neden sonra hissediyorum. “Abla,” diyorsun bana. Her lafa böyle başlıyorsun o zamanlar. “Abla, baktım ki ben yapamam… İnan olsun yapamam”, “Abla, ne sen sor ne ben söyleyeyim, Hacı Murat, babam kırılmadık kemiğimi bırakmadı; bir tek Dudu Halam yardım ediyordu bana, o da saklı gizli tabii”, “Abla, Nihal öğretmen gibisi dünyaya bir kere gelir, melek o melek, mucizelere inanır mısın sen?”

İnanalım mı Sırma? İnanırdık aslında değil mi? Ne toy bir ses tonunla “Abla” diyorsun bana yıllar öncesinden. Şimdi bu koyu odadayız. Gözlerin gözlerime koyu dokunmakta.

Bir insanın kendi bedenini ne zaman, niçin, nasıl, nerede ve kime vermesi… Boyun eğen bedenler, uysal(laştırılan) bedenler ve direnen bedenler. Hangisisin sen Sırma şimdi?

Hangisiydin peki?

Özgür olmak istiyordum ben Abla, ama esir oldum. Dama çıkmayı çok seviyordum ben, ama indiriyorlardı işte… Paramız yoktu, tarlamız gitmişti, evimiz yandı, bitti. O-Halit Aga- paramızı aldı ama evin borcunun ödeneceğini söyledi. Beni borçlu çıkardılar. Beni doktora götürdüler, o geceden sonra. Sabaha kadar uyutmadığı o hırıl hırıl, inil inil geceden sonra. Domuz kokusu gibiydi ağırlığı, tövbe, tövbe… Söylemeye çalıştım, istemedim ki ben dedim, böğrüm çok acıdı dedim, bir şey oldu, çok bağırdım, vıcık vıcık ter vardı… Sonra kanadım işte! Anlamadım… Çok canım yandı çok! Çok ağır Halit Aga, 150 kilo vardır herhal! Çok pis de… Atamadım ki üstümden. Çok ağladım o gece, çok! Burnum da kanadı hem. Kanadım hep. Sonra silahlar atıldı, atın üstündeydim. Gelin oldun dediler. Sevin dediler. Niye sevineyim ki dedim. Gelin görmüştüm daha önce ben. Ama niye sevineyim ki dedim…

Senin şimdiki deyiminle “sirk gecelerinden” anımsadıklarım bunlar. Şimdiyse büyük Sırma, tasını tarağını toplayıp kurtarma operasyonuna doğru yolcu. Kafa tutacakmış, kendi gibilerini, gözü yaşlıları üfürüp kaçıracakmış. Her şeyle kızgın değneklerle yüzleşecekmiş ve sonra İstanbul’a gelecekmiş, ev açacakmış kızlara—benim yardımımla elbette. Yanık türküler bu sefer gerçekten karabasan misali ardında asılı kalacakmış semaya; herkes bakakalacakmış, gökkuşağı çıkacakmış ama yağmur yağmayacakmış artık, her akşam diren-İstanbul geceleri olacakmış.

Oysa ben haykırmak istiyorum. Sanki çekip çıkarıvereceksin onca “çocuk gelini” köylerden, kasabalardan, çağlardan. Dünya inan ki bildiğin gibi değil, çocuk demek geliyor içimden Buyur mu edecekler sana her şeyi, herkesi? Zamanın uçuş perdelerini söker gibi, al sana mı diyecekler? Götür hepsini Sırma Tanrıça kentine. Yeryüzünden binlerce öteye. Bambaşka bir yaşama, bulutlar diline, ışık diline öykünen kadınlar şehrine.

Bulamayacaksın, getiremeyeceksin onları Sırma. Bulsan da sonsuzlukta bir nokta olacak her şey. Böylesi korkuyorum. Ama direnç tohumların öylesine kök salmış ki yüreğine, öylesine ışık ışık çıkıyorsun ki kendi içinden, özün değişiyor artık. Tartımlı sesin, tartımlı adımların yıkacak çok duvar olduğunu söylüyor. Diren-sen. Damdaki küçük kızın aksinde ay tozuyla yıkanan sen. Kendi kaybında şimdi baş döndürücü biçimde efsaneleşmeye kesen sen. Hem kendine yanan yalınlığın hem etrafı yakan alevin. Seni bunun için çok seviyorum; dişi Hızır Aleyhisellam’lığın için belki de.

Valiz kapanıyor. Sözcüklerle zamana ağ germek işe yaramıyor. Su olup akıp gideceksin gidebildiğin yere. Billur cismanı bedenin benden yana bakıyor artık; ama müphem bir varoluşa asılmışsın. Derin bir sukunet içinde giderek küçülüyorsun, saatlesizleşiyorsun, zamansızlaşıyorsun. Saçından ayak tırnaklarına değin bütün hücrelerinle yıkanıyorsun, kabuk atıyorsun, tertemiz ışık diline bürünüyorsun, içindeki çocuk yara açılıyor giderek, görüyorum. Biraz daha gözlerimi kıstığımda karnında kocaman bir delik görüyorum, içinden öte taraf görünüyor, bir halka. Harf harf düşüyoruz içine ikimiz de.

Ne yapsam etsem sahip çıkamam bu ayrılık anına artık. Durduğun yerde çağlayan, kendi kendine dağlanan karaların içindeki kadınsın sen çünkü. Böyle durumlarda artık tesadüfî olmayanların peşinden gitmek, rüzgârda savrulan tuzumuzun daha da acımaması için. İçimizdeki nefret söyleminin dehşetengiz duygusundan sıyrılmak, kendi vahşetimizi de olumlayan bir kılıçtan geçirme düşü bu. Kanlı ülkeler, kanlı tarihler, kanlı günler, yaslar, yaralar…

Hepsi bir şekilde kabuk bağlar; ama hiçbir zaman kurumaz içleri.

“Kuruyup da pul pul dökülmedin ki sen Sırma” deyiverdim birden kendimi tutamayıp. Kapının eşğindeyiz.

“Tek başına olmak ölümdür abla.” diyorsun minik harflerle.

Kapatıyoruz kapıyı ardımızdan. İniyoruz merdivenleri usulca.

Vedalaşmadan ayrılıyoruz.

Bu kez sabaha karşı turuncuda kırk kilit vuruluyor üstümüze.

Faulkner’da Travmatik Bellek ve Geçmişi Geri Kazanma Arzusu

2011-05-22T11:53:00.005+03:00

Faulkner’da Travmatik Bellek ve Geçmişi Geri Kazanma Arzusu: Oidipus Karmaşası Eşiğindeki Özneler

Faulkner, Amerikan kurmacasında yitirilmiş Güney’i, Güney’in kurmaca kasabası Yoknapatawpha’nın deneyimlerini ve çürümüşlüğü, kaybolan çocukluğu ve yetişkinliği, geçmişin bugündeki travmatik açılımını, geçmişi yeniden kazanma arzusunu, kişisel ve toplumsal bellek sürecindeki kırılmaları, özne haline dönüşmeyi ya da dönüşememeyi zamansız ve neredeyse mitik bir tarih izdüşümü içinde bize aktaran en önemli ve ayrıcalıklı yazardır.

Edebiyatta geçmişle hesaplaşma, geçmişi farklı kodlarla yeniden yazma, geçmişi geri kazanma arzusu ve bu noktadan hareketle kültürel-toplumsal sınırların ötesine geçen yepyeni (konuşan--eyleyici) bir özne inşası, kurmaca ve bellek[1] arasındaki etkileşime dayanır çoğu kez. Bununla birlikte, geçmişi bugünü ya da birbirine aykırı durumları kesiştirerek onları yazının kalbine yerleştiren de bellektir. Michael Rossington ve Anne Whitehead A Reader-Theories of Memory adlı yapıtlarında Proust’un sözlerini şöyle aktarır: “Ve ansızın bellek geri gelir... Nicedir bize anımsatmayı bekleyen ruhlar gibi… Kendi anını bekleyerek ve kendi anı için umutlanarak. Geride kalan yıkıntıların tam ortasında; kendi özünün neredeyse anlaşılamaz en ufak damlasında emin adımlarla yeniden ortaya çıkar .” (2007, s.2-3). Bellek, böylesi bir uyanışla, özellikle modernist edebiyatta, belki de nostaljik bir amaçla kişisel ve toplumsal deneyimler-hatırlarlar arasındaki sürekli bir diyalektiğin de dayanağı haline gelir. Dahası bu öngörü ve geçmişle derdi olma durumunun çevresinde bellek, kaçınılmaz olarak kendini olumlamayan anımsamaları, travma[2] olgusunu ve travmatik hikâyelemeyi de peşi sıra sürükler; zira bellek, kişisel ve toplumsal anımsamalar aracılığıyla, travmatik geçmişi bugüne getirmede bir aracı görevini üstlenir. Neyi anımsamak isteriz ve niçin anımsamak isteriz? Yazında bu aracı soruların peşi sıra gitmek, geçmişi bugüne getirerek onu açıp yeniden inşa etme serüveninde bastırılmışı, travmatik anlatıları su yüzüne çıkarır; görünmezi görünür kılar. Bireylerin içinde sıkıştığı sessizliği de çoğu kez bir çığlığa, haykırışa dönüştürmeyi başarır. Zira bellek en yaratıcı yazardır diyebiliriz; bütün hikâyelerin doğuş noktasıdır. Ne var ki kaotik dünya ve ona bir anlam verme-verememe çabasındaki modernist yazında, öznelliği yaran ya da zihinsel ve ruhsal bütünlüğümüze ket vuran bir kriz ya da travmatik bir olay ile karşı karşıya kalındığında, bellek olgusu, geçmişin akışı ve sürekliliği de elbette sekteye uğrar. Dolayısıyla burada geçmiş-bellek-travma-anlatı izleğinde hikâyeleme süreci sorunlaştırılır. William Faulkner, sözünü ettiğimiz ve modernist edebiyatın belki de en belirleyici öğelerini barındıran bu izlekte, özellikle 1920-1930 dönemi Amerikan modernist yazınında, böylesi bir süreci ve elbette travmatik bellekten süzülen toplumsal ve bireysel deneyimleri en sarsıcı biçimiyle anlatır bize. Faulkner, Amerikan kurmacasında yitirilmiş Güney’i, Güney’in kurmaca kasabası Yoknapatawpha’nın deneyimlerini, çürümüşlüğü, kaybolan çocukluğu ve yetişkinliği, geçmişin bugündeki travmatik açılımını, geçmişi yeniden kazanma arzusunu, kişisel ve toplumsal bellek sürecindeki kırılmaları, özne haline dönüşmeyi ya da dönüşememeyi zamansız ve neredeyse mitik bir tarih izdüşümü içinde bize aktaran en önemli ve ayrıcalıklı yazardır. O bir yazarın tamamen kendi dilini yaratması gerektiğine sonuna değin inanmış ve yaşamın “gerçek” yazına açlığını da açıkça sezmiştir. Bu açlık yalnızca onun yoğun bir bilinç akışı tekniğini izlemesini sağlamamış, zihinsel ve ruhsal bozulmaların tekil değil aksine çoğul yanını, dolayısıyla da çoğul bilinçler ortaya dökmesine güçlü bir zemin hazırlamıştır. Bu anlamda metinlerin ve karakterlerin neredeyse grotesk diyebileceğimiz bir hale de dönüşmesine de yol açmıştır. Ne de olsa geçmiş daimi anımsamalarla sürekli kılınıp kendini başka farkındalıklara öznelliklere açarak yenileyeceğinden, metinler ve karakterler de geleneksel yaşam kodlarının oldukça dışında kalır. Zira travmatik anlatı ile toplumsal ve kişisel bellekten süzülen Faulkner karakterlerin deneyimleri, onları hem edilgen, sessizleştirilen özneler haline getirir, hem de onları çoğu zaman edilgen değil ancak toplumsal, kültürel ve bireysel baskılar—özellikle erkek egemen kodlar—karşısında etkin ve konuşan özneler haline dönüşmesine yol açar.

Faulkner metinlerinde, travmatik bellekten süzülen zamanın ve mekânın ve bu noktadan ortaya çıkan edilgen, sessizleştirilen ama sonrasında eyleyen-konuşan özneyi ve dahası ataerkil sınırların içinde var olabilme çabasını en güçlü ve en sarsıcı biçimde Ses ve Öfke-The Sound and the Fury (1933) adlı romanında görebiliriz. Metin içindeki bu güçlü çaba elbette karmaşık ve çok katmanlı bir estetik içe dönüşü de beraberinde getirir. Zira Ses ve Öfke’de Compson ailesinin tarihçesi, Güney’in ve ailenin çöküşü, onulmaz bir yalıtılmışlık, kadın olma sorunu belleği yaran travmatik bir geçmiş üzerinden aktarılır. Dört bölümden oluşan ana hikâyede birinci bölüm, 7 Nisan 1928′de zihinsel engelli oğul Benjy’nin bakış açısıyla ve bilincinden verilir. İkinci bölüm, 2 Haziran 1910′da ağabey Quentin’in intihar etmeden önceki yaşadıkları gene Quentin’in bilincinden aktarır. 6 Nisan 1928 tarihli üçüncü bölüm bir diğer ağabey Jason’ın bakış açısıyla anlatılan olaylardan oluşur ve dördüncü bölüm, 8 Nisan 1928, ailenin belki de tek sağduyulu ve geleceğe dair umut ışığı taşıyan zenci hizmetçi Dilsey’in bilincinden Paskalya günündeki olayları aktarır bize. Dört farklı geçmiş ve dört farklı bellek ve bilinç üzerinden özneleşmeye çabalayan karakterler ise öncelikli olarak kendilerine sonra mekâna ve zamana sürgündür diyebiliriz. Ne var ki romandaki karakterler bu sürgünlük hali ve beraberinde getirdiği edilgenlik ve yıkım üzerinden yeni bir özneleşme yoluna giderler.

Birincil olarak bu yazı bağlamında ve yukarıda değindiğimiz bellek, travma, geçmişi elinde tutma ve sürgünlük çerçevesinde edilgen, sessizleştirilen ve özneleşmeye çalışan karakterlerden başlamak gerekir. Bu noktadaysa Ses ve Öfke’nin merkez anlatısını, ağabey Quentin’in kız kardeşi Caddy’in bekâretini yaşamın döngüsünü belirleyen (dışsal) zamandan ve ruhsal çürümeden saplantılı biçimde koruması, bir başka deyişle geçmişi geri kazanmak ya da geçmişi ve yitirilmemişi elinde tutmak istemesi şeklinde yorumlayabiliriz. Zira Quentin saplantılı biçimde travmatik belleğinden süzülen anımsamalar ile kendi muğlâk mekânı ve saatsizleştirilen öznel zamanı içinde var olmaya çalışır. Gerçekte bu durum Güney karakterlerin yalnızca kendilerine ait bir zaman ve mekân yaratma isteklerini gösterir bize. Bu bağlamda geleneksel toplumsal kodların ve baskıların dışında alternatif bir kimlik yaratma sürecinin ne denli travmatik olduğu da açıktır. Burada, özellikle daha belirgin biçimde, Quentin’i Caddy ile olan ilişkisi üzerinden tanımlayıp romanın çıkışını tam da bu noktadan başlatmak mümkündür. Quentin’in ve diğer ağabey Jason’ın metin içinde toplumsal ve kişisel (travmatik) bellekleri üzerinden çürüyüp gitmeyen ve idealize edilen geçmişi elinde tutma, geçmişi geri getirme/kazanma çabası gerçekte bir Oidipus karmaşasına[3] neden olur. Başka bir deyişle burada söz konusu karakterlerin bir dereceye kadar Oidipus karmaşasının eşiğinde sıkışıp kalmaktan başka çarelerinin bulunmadığı görülür. Ne var ki, yukarıda sözünü ettiğimiz bütün öğeler düşünüldüğünde, Ses ve Öfke’yi oldukça indirgemeci biçimde salt bir Oidipus karmaşası olarak okumak da son derece yanlıştır. Buradaki temel nokta ruhsal olarak parçalanmış ve hatta ciddi biçimde ikiye bölünmüş, kendine sürgün edilmiş ve travmatik belleklerinde saklı bilinçdışıyla hareket eden karakterlerin daimi bir çemberin içinde birbirini izleyerek gene birbirlerinin bilinçleri üzerine kapanmasıdır: Düşünceden düşünceye dalarak daima geçmişini ve kız kardeşi Caddy’le ilgili anıları, onun bekâretini ve erkek arkadaş(lar)ını bin bir çeşit hezeyanla peşi sıra sürükleyen Quentin; cinselliğini özgürce yaşamayı seçmeye ve hükmedilmek istenmeyen bir karakter olmaya çabaladığı için Caddy’e karşı önlenemez bir nefret besleyip kadınları fahişe ve iyi (aile) kadını olarak algılayan ve geçmişinden bugüne yargıdan yargıya ulaşan Jason ve her iki bağlamda hem Quentin’in hem de Jason’ın denetim altında tutmak istedikleri ve en nihayetinde metin boyunca kendi sesine bile sahip olamayarak bir arzu-nesnesi haline dönüşüp tıpkı ağabeyleri gibi Oidipus karmaşasının içine sıkışıp kalan Caddy:

Ben ensest ilişkide bulundum dedim babama; Benim onunla yatan, Dalton Ames değil Ve verdiği zaman Dalton Ames. Dalton Ames, Dalton Ames. Verdiği zaman elime tabancayı ateş etmedim. İşte bundan ötürü ateş etmedim. (s.7).

Neden eve getirmiyorsun onu, Caddy? Neden sen de yapacakmışsın zenci kadınların yaptıklarını, tarlalarda hendeklerde ormanlarda kızgın kızgın gizlenmiş öfkeli ormanlarda. (s.82).

Neden ille de biriyle evlenmek zorundasın Caddy; İster misin anlatayım, olmaz mı sanıyorsun anlatırsam. (s. 108).

Burada Quentin’in Caddy ile ilgili anımsamaları ve bunları kendi günlük yaşamı içinde nereye oturtacağını bilememesi, Caddy’e dair ensest fantezisi gerçekte Caddy’i bir anne rol modeli alarak onunla hayali bir anne-çocuk ilişkisine girmesine yol açar. Ne var ki Caddy’nin erkek arkadaş(ları), Caddy’nin gayrı meşru kızının babası Dalton Ames, gelecekteki kocası—bir başka fallus imgesi—Quentin’in bu imgelemine ket vurur ve onu—yaşamın farklı kaygılarının ardı sıra acı bir intihara kadar sürükler. Quentin’in Oidipus karmaşasından kaçmasının ve aslında özneleşmesinin tek yolu ölümü seçmek olur. Buradaysa daha geniş bir çerçeveden bakıldığında, Quentin’in hem Caddy’nin bedenini-bekâretini sıkı sıkıya koruyup zaman içinde dondurmaya—Lacan’ın bize aktardığı simgesel düzeni, Baba’nın Yasası’nı devam ettirmeye—çalışması—aslında bir açından da Güney’in şeref, haysiyet, namus gibi kavramlarının korunmasına, onların idealize edilmesine de gönderme yapar. Dolayısıyla burada Güney’in haysiyeti, namusu, temiz geçmişini elde tutma ya da geri kazanma arzusu kadın bedeni üzerinden denetim altında tutulmaya çalışarak aktarılır bize. Burada Quentin ve kaçınılmaz olarak bir arzu ve denetim nesnesi haline dönüşen Caddy de Baba’nın Yasası’nı metin boyunca devam ettirirler. Onlar edilgen, sessizleştirilen ve bu çerçevede özneleşme çabasındaki karakterlerdir gerçekte.

Bununla birlikte sözünü ettiğimiz ikinci—eyleyen-konuşan özne—durumunda, geçmişi geri kazanma ya da elde tutma arzusunda, travmatik bellekten ortaya dökülen anımsamalar ya da içe dönüşler aracılığıyla Baba’nın Yasası’na ters düşen çok güçlü karakterler de vardır Ses ve Öfke’de. Edilgen değil aksine eyleyen ve konuşan öznelerdir burada söz konusu olan. Burada, Benjy ve Bayan Quentin, Quentin, Jason ve Caddy’nin tam ters köşesine düşen ve hem Oidipus karmaşası içinde hem de doğal olarak ataerkil bir aile düzeninde edilgen değil eyleyen-konuşan alternatif öznelerdir. Benjy, otuz yaşlarında zihinsel engelli olmasına karşın kaotik yaşamı salt duyumsamalarla algılayan bir karakterdir. İlkin Benjy’nin bu durumu onun oldukça edilgen, bağımlı ve sessiz kılınan yarım bir özne olarak algılanmasına yol açsa da, Oidipus karmaşasının uzağına düşen bir karakterdir Benjy. Zira Benjy nicedir “eksik” bir öznedir ve dolayısıyla onun bu eksikliği ve işlevsizliği Oidipus üçgeni—anne, baba, çocuk— dışında bırakır onu; yaşam onun için bir çeşit sürgünlük halidir ve Benjy bu sürgünlük halinde var olmaya çalışarak toplumun genel baskılarından, kodlarından sıyrılarak duyumsamaya dayalı daha alternatif bir öznelliğin kapılarını aralar; Quentin gibi ölümü seçmez o. Benjy’nin tekil anlatısı oldukça kaotik, olağan zaman dilimine uymayan, parçalı ve gerçekte göçebe ruhludur; çok seslidir, oradan oraya koşturur, bir olayda rastlantısal olarak ötekine sonuç verir, ablası Caddy’e sığınır, ağaçları koklar, toprağı dinler, karanlığı işitir:

Caddy kutuyu getirdi, yere koydu, açtı. Yıldızlarla doluydu kutu. Ben durunca yıldızlar da duruyorlardı. Ben kıpırdayınca onlar da pırıldamaya, kıvılcımlar çıkarmaya başlıyorlar. Ben sustum. (s.39).

Saati işiyordum, Caddy’nin arkamda durduğunu işiyordum ve damı işitiyordum… Sonra yeniden ateşe baktım ve aydınlık, düz biçimler uzaklaştılar. Saati işitiyordum ve damı ve Caddy’i. (s.52).

Ağaçlar gibi kokuyordu. Köşe karanlıktı ama ben görüyordum pencereyi. Çömeldim oraya terlik elimde. Görmüyordum, ama ellerim görüyordu terliği, bastırdığını işitiyordum gecenin ve terliği görüyordu ellerim, ben orada çömelmişim, işiterek karardığını ortalığın. (s.64).

Benjy’nin belleğinden süzülenler, geçmişi ve bugünü kavrayışı son derece yumuşak biçimde aktarılır. Gerçekte Benjy ateşi, karanlığı, varlığı, yokluğu bilir; ancak egemen toplumdaki hiyerarşik ilişkinin ne demek olduğunu bilmez. Zira böylesi bir ilişki Oidipus karmaşasının temellerinden biridir. Benjy bu haliyle Oidipus karmaşasının uzağına düşer; zira onun arzuları gerçekte Baba’nın Yasası’na ait göndermeler değildir. Dahası Benjy’nin varoluşu geleneksel zaman çizgisini de izlemez. Quentin gibi zamanın ya da zamansızlığın despot denetimi altında değildir o. Benjy’nin zaman kavramı bir sürekliği, kırılmamışlığı beraberinde getirir. Onun, geleneksel kodlara ters düşen sözde eksik ya da yarım insan varoluşu gerçekte anne-çocuk-baba üçgeninin altını oyar; zira o kendi dışında hiç kimseyle bir diyalog kurmaz. Onun bu sürgünlük hali yaşamın gerçek alanlarına dokunan, duyumsamaya dayalı alternatif bir öznellik inşa eder. Zira Compson ailesinin derin çöküşünü, Dilsey’den bile daha güçlü biçimde hisseden ve kavrayan Benjy’dir belki de: “…işiterek karardığını ortalığın…”

Ses ve Öfke’de Benjy gibi, bellek aracılığıyla ve geçmiş-bugün ilişkisinde alternatif bir özneleşme kuran, daha önce değindiğimiz erkek denetimine—ataerkil dayatmaya—karşı durarak eyleyen-konuşan özne olan bir diğer karakterse Compson ailesinin en yeni üyesi, Caddy’nin gayrı meşru kızı Bayan Quentin’dir. O da Oidipus karmaşası gölgesindeki Jason’ın aşağılamalarına, hükümdarlığına ve zorbalığına maruz kalarak ataerkil düzenin ya da Oidipus karmaşasının bir uzantısı olarak görülebilir. Ne var ki Bayan Quentin annesi Caddy ile birçok açıdan benzerlikler gösterse de cinselliğini açıkça yaşamaktan annesi kadar sıkıntı duymaz; zira kendi bildiğini okuyan, kendi doğruları olan güçlü bir karakterdir o. Bunu en iyi biçimde Jason’ın kendisinden zorla aldığı parayı geri alarak ve Compson ailesini ardında bırakıp evden kaçarak gösterir bize Bayan Quentin. Dahası romanın sonunda ministrel[4] gösterilere katılmak için bir gezgine dönüşen de gene Bayan Quentin’dir. Böylesi bir durum onun Baba’nın Yasası’ndan uzakta olduğunun ve neredeyse karnavalesk bir özneye dönüştüğünün de bir göstergesidir. Zira Bayan Quentin’e göre yaşam merkezcil değil çok seslidir ve alışıldık seyrinden çıkmıştır. Dolayısıyla Benjy’nin yanında Bayan Quentin de bellek, içe dönüşler, ağabeylerin baskısı ve travmatik geçmiş duyumsamalar aracılığıyla ilkin sessiz ve edilgen algılansa da romanın sonunda eyleyen, baskılara ve egemen denetime karşı duran, yitirilmiş evden ve Güney’den kaçan ve bu bağlamda konuşan özne haline gelir.

Modernist Amerikan kurmacasında can çekişen geçmişi, özellikle Güney’in varoluşsal krizini, insan doğasına ait alternatif ve çoklu duyumsamaları, yepyeni sanatsal keşifleri ve yazında keskin bir deneyselliği en incelikli kaleme alan yazardır William Faulkner. Bu bağlamda özellikle Ses ve Öfke’de karakterlerin travmatik olaylar karşısındaki düşünceleri, duyumsamaları, hezeyanları, saplantıları, tekrarları, doğrusal olmayan zaman ve mekân algıları ve dolayısıyla bu noktadan hareketle geçmişi tamamıyla tamir etme istekleri, belleklerinden süzülen toplumsal ve kişisel travmatik anımsamalarla gerçekleşir. Böylesi bir gerçekleşme, Ses ve Öfke’yi, dar anlamda, bir Oidipus karmaşasına sürüklese de, bu karmaşanın eşiğinde yer alan karakterler münzevilik, yalıtılmışlık ve sürgünlük söylemini üzerinden kaçış ya da yepyeni çıkış noktalarını buluverirler; egemen söylem karşısında özneleşebilirler. Faulkner metinlerinin ayrıcalıklı gizi de tam bu noktada saklıdır belki de: Bütüncül bir yıkımın ardından özne olarak nasıl-ne şekilde yeniden doğmak ve yaşamın içinde egemen düzenin karşısında hangi yollarla yeniden konuşlanmak? Bu gizin cevabını gene Faulkner’ın kendi yazın öngörüsünde bulabiliriz: “Yalnız başına kalmaktan doğan bir Retorik”.

Kaynakça:

Bourguignon, Erika, “Memory in an Amnesic World: Holocaust, Exile, and the Return of the Suppressed”, Antropological Quarterly - Cilt 78, Sayı 1, 2005, s: 63-88.

Rossington, Michael. Whitehead, Anne, Theories of Memory: A Reader, The Johns Hopkins University Press, 2007, s. 2-3.

Halbwachs, Maurice, The Collective Memory, Harper Colophon Books, New York, 1980, s. 78-80.

[1] Bu yazıdaki bağlamda bellek Fransız filozof ve sosyolog Maurice Halbwachs’ın tanımı çerçevesinde sınırlanacaktır. Halbwachs’a göre bellek kolektif yapılanmıştır; toplumsaldır ve kişinin bireysel anımsamalarının belli bir zaman ve mekân sınırı içinde su yüzüne çıkıp şekillenmesidir. Toplumsal –kültürel kodlarla ve toplumsal zamandan ve mekândan süzülen böylesi bir bellek inşası ancak ve ancak bireylerin geçmişe tutunmasıyla, bireylerin geçmişi canlı tutarak bugüne taşımalarıyla işlevini korur. Bir başka deyişle bellek, bireyin belirli ve sürekli bir zaman dilimi ve mekân içinde hatıralarını, anılarını geri çağırmasıdır. Böylesi bir geri çağırış geleneksel tarih tanımı gibi bütüncül, periyodik, doğrusal ve olgusal değil, aksine oldukça parçalı, kişisel, düzensizliklerle dolu muğlâk sınırların bulunduğu bir zaman ve mekânda gerçekleşir. Halbwachs, Maurice, The Collective Memory, 1980.

[2] Buradaki anlamıyla travma, belleğin bir ürünüdür. Bellek bir anlamda intikam kokar; zira belleğe dayanmamız çoğu kez olumsuz bir deneyime dayanır. Olumsuz deneyimlerimizi, o deneyimi yaşarken—o anda, şimdide—anlamamız oldukça zordur. Bourguignon’a göre Gerçek acı belli bir zaman ve mekân içinde belleğimizde konuşlanıp yaşamın herhangi bir kesitinde bireyde büyük bir yarılma ya da bireyin özne durumuna ket vuran olumsuz bir yan etki olarak ortaya çıkar; bu da travmayı beraberinde getirir. Bourguignon, Erika, “Memory in an Amnesic World: Holocaust, Exile, and the Return of the Suppressed”, 2005.

[3] Oidipus Karmaşasına kısaca göz attığımızda; Sigmund Freud’un temellerini attığı psikanaliz öğretisini yeniden okuyan Lacan’a göre özneleşme sürecinde dil ve dilsel yapı merkezleşir ve özne kendini simgesel düzende, bir başka deyişle dilde bulur. Bu bir geçiştir ve Lacan’a göre üç evrede gerçekleşir. Birinci evrede çocuk, anne arasında hayali bir ilişki vardır; anne ve çocuk arasındaki saf doğal bağ aslında hayalidir; zira burada her daim üçüncü bir öğe-fallus-bulunur. İlerleyen zamanda çocuk fallusun ayrımına vararak hem kendisinin hem de annesinin “eksik”liğini gördüğünde ise bunun yerini hayali bir fallus—hayali bir baba-- ile doldurmaya çalışır. Karmaşanın ikinci evresiyse hayali babanın çocuk için bir tehdit oluşturduğu aşamadır. Bu evrede annesine yaklaşmaması gerektiğine dair bir tehdit vardır. Üçüncü evreyse gerçek babanın varlığıyla son bulur. Çocuk, gerçek babanın varlığıyla bir anlamda hadım edilmiş olur; zira gerçek baba çocuğun anneye yaklaşmasına zemin hazırlayan bütün umutları söküp atar. Böylece çocuk tamamıyla simgesel düzene, Baba’nın Yasası’na dâhil edilmiş olup bu yasanın sürekliliğinin de bir teminatı haline gelir.

**Bu yazı Notos-Şubar-Mart 2011 sayısında yayımlanmıştır.

[4] Yüzünü genellikle siyaha boyayarak zencilere özgü şarkılar söyleyen seyyar tiyatroya ya da genel olarak tiyatro oyuncularına verilen ad.

SARTRE'DAN FAULKNER'A....

2011-05-22T11:48:00.004+03:00

FAULKNER’DA ZAMAN:

SES VE ÖFKE

JEAN-PAUL SARTRE

Ses ve Öfke’nin okuru ilkin yazış tekniğinin tuhaflığı karşısında şaşırır. Faulkner niçin hikâyesinin zamanını parçalamıştır ve parçaları dağıtıp birbirine karıştırmıştır? Niçin Faulkner’ın dünyasına açılan ilk pencere bir budalanın bilincinden verilir bize? Burada okur dayanak noktalarını keşfetme ve kendisi için kronolojiyi yeniden inşa etme ihtiyacı duyar: “Jason ve Carolina Compson’ın üç erkek çocuğu ve bir de genç kızı vardır. Genç kız, Caddy, Dalton Ames tarafından baştan çıkarılır ve nihayetinde bir koca bulmaya zorlanır…” Ama okur bu noktada duraklar, zira bir başka hikâye anlattığının ayrımına varır. Faulkner, ilkin düzenli bir anlatı anlamımda hiç kafa yormamıştır ve sonra parçaları tıpkı iskambil destelerin gibi karıştırmıştır; zira bu hikâyeyi başka türlü anlatamazdı o. Klasik romanda, eylemin bir odağı bulunur: Örnek olarak, Karamazov babanın öldürülmesi ya da Kalpazanlar’da Edouard ile Bernard arasındaki görüşme. Ses ve Öfke’de böylesi bir odak aramak beyhude olacaktır: Benjy’in iğdiş edilmesi mi? Caddy’nin talihsiz aşk macerası mı? Quentin’in intiharı mı? Jason’ın yeğenine karşı nefreti mi? Her bölüm, bir kere kavrandığında, diğerlerine de çağrıda bulunur—gerçekte, diğer bütün bölümler de onunla ilintilidir. Hiçbir şey gerçekleşmez, hikâye ilerlemez; tercihen, her sözcüğün ardında zalim ve nefret dolu bir varlık olarak keşfederiz hikâyeyi, her durum eşliğinde şiddetli bir görünümle değişime uğrayarak. Bu düzensizlikleri virtüözlük içindeki salt kullanımlar olarak düşünmek bir hatadır; romancının estetiği bizi her zaman onun metafiziğine geri götürür. Eleştirmenin görevi ise yazarın tekniğini değerlendirmeden önce onun metafiziğini ortaya çıkarmaktır. Ve gün gibi ortadadır ki Faulkner’ınki zamanın metafiziğidir.

Zamanın içinde mahsur kalmak insanın talihsizliğidir“…insan kendi talihsizliklerinin toplamıdır. Bir gün gelir, talihsizlik de yorulur sanırsın sen ama zaten senin talihsizliğin zamanın kendisi olur…”[1] Bu, romanın hakiki konusudur. Ve Faulkner’ın uyarladığı teknik, ilkin zamanı yadsımak olarak görülse de, bunun nedeni bizim zaman ile kronolojiyi karıştırmamızdır. Tarihler ve saatler insan tarafından icat edilmiştir: “…gelişigüzel yapılmış bir saatin üstünde bulunan mekanik bir yelkovanla akrebin durumunu hiç durmadan düşünmek aklın çalışmasını gösterir demişti babam. İfrazattır demişti babam, ter gibi.” (69). Gerçek zamana ulaşmamız için hiçbir şey ölçmeyen bu icatları terk etmeliyiz: “…Zaman demişti küçük çarkların tik taklarından oluşup kaldıkça ölmüş demektir; ancak saatler durursa zaman canlanır.” (76). Quentin’in saatini kırmasının, bu yüzden, simgesel bir değeri vardır; bu, zamanı saatlerin yardımı olmaksızın kavramamızı sağlar. Bir budalanın, Benjy’in zamanı ise saatler tarafından ölçümlenemeyendir; zira o bunları anlamaz.

Faulkner’a göre şimdiki zamanın anlayışı, sınırlandırılmış ya da geçmiş ve gelecek arasındaki keskin tanımlı nokta değildir. Onun şimdiki zamanı kendi özü içinde akıldışıdır; bir olaydır, canavar gibidir ve anlaşılmazdır —üzerimize bir hırsız gibi çullanır ve gözden kaybolur. Söz konusu şimdinin ötesinden hiçbir şey yoktur, zira gelecek mevcut değildir. Tek bir şimdi, bilinmezden doğarak, bir başka şimdiyi yerinden eder. Bu bizim defalarca hesapladığımız bir toplamdır: “Ve… Ve… Ve sonra.” Dos Passos gibi, ama daha büyük bir incelikle, Faulkner da kendi hikâyesini bir eklenti maddesine dönüştürür. Karakterler onların farkında olsalar da, eylemler, şimdide su yüzüne çıktıkları zaman saçılıp dağılan parçalar olarak patlak verir: “Şifonyere gittim ve saati aldım, hâlâ yüzü dönük saatin camını şifonyerin köşesine vurdum ve cam parçalarını elimle topladım ve kül tablasına koydum. Saat tik tak ediyor.”(72). Faulkner’ın şimdisinin ayırt edici bir başka özelliği de tecil etmektir*. Bu sözcüğü, daha iyi bir başka sözcük bulunmadığından kullanıyorum, zaman içinde bir çeşit tutukluluk halini göstermek için. Faulkner’da asla bir ilerleme olmaz, gelecekten uzanabilen hiçbir şey bulunmaz. Şimdiki zamanın kendisi, bizim beklediğiniz gelecek olayları da kapsamaz—görünen o ki beklediğim dostumun en nihayetinde ortaya çıktığını belirttiğim gibi. Buna karşılık, var olmak ortada bir neden bulunmaksızın görünür olmaktır ve tecil edilmektir. Faulkner bu tecil halini soyut terimlerle algılamaz; onu, kendinde olan şeylerde ayrımsar ve onun hissedilmesini sağlar: “Tren virajı döndü, lokomotif kısa kısa ağır dumanlar çıkarıyor ve şu yönden kayboluyorlar gözden dümdüz, kılıksızlıkları ve zamanla bitmeyen sabırları, hiç değişmeyen duru nitelikleriyle, çocuksu ve her zamanki yetersizlikle”. (106) Ve yine: “................................................” Faulkner, devinimi şeylerin tam kalbinde yakalar görünür; anlar patlar verir ve donar sonra sararır, geri çekilir ve eksilir ve hâlâ devinimsizdir.

Bununla birlikte, bu kaçak ve anlaşılamaz durum gerçekte kavranabilir ve sözel ifade edilebilir. Quentin şöyle diyebilir: Saatimi kırdım. Ama bunu söylediği zaman, onun bu davranışı geçmiş olacaktır. Geçmiş adlandırılabilecek ve tanımlanabilecektir. Belli bir noktaya kadar da kavramlarla da sabitleştirilebilecek ya da sezgisel olarak kavranabilecektir. Ses ve Öfke’de her şey hızla gerçekleşir; hiçbir şey olmaz, her şey olmuştur. Bu bizim kahramanlardan birinin o tuhaf formülünü anlamamızı sağlar: “Ben ben değildim”. Faulkner bu anlamda da geleceği olmayan bir insan yaratabilir, “insan kendi iklim deneylerinin tutarıdır”, “talihsizliklerinin tutarı.” “elinde olanların tutarı.” Her anlık duruma ilişkin bir çizgi çekeriz, zira şimdiki zaman dağınık bir söylentiden başka bir şey değildir, çoktan geçip gitmiş bir gelecektir. Faulkner’ın yaşam görüşü üstü açılır bir arabada oturarak ardı sıra geçmişe bakan bir adamımınkiyle karşılaştırılabilir. Geçip giden her dakikada sağ tarafında gölgeler belirir ve solundaysa yalnızca bir açıdan gözüktüğünde ağaçlara, insanlara ve arabalara dönüşen ışık noktaları titremeye başlar. Burada geçmiş gerçeküstü bir nitelik kazanır; taslağı sağlam, tam ve değişmezdir. Tanımlanması ve anlaşılmazı zor şimdiki zaman onun önünde çaresizdir; geçmiş, yitip giden şeylerin, sabitliğin, devinimsizliğin ve sessizliğin zapt ettiği bir sürü delikle doludur. Faulkner’ın monologları ise hava boşluklarında zorla ilerleyen uçakları düşündürür bize; her durumda kahramanın bilinci “geçmişe doğru alçalıp geri çekilir” ve yeninden alçalmak için bir kez daha yükselir. Şimdiki zaman mevcut değildir; şimdiki zaman kendini oluşturur; her şey geçmiş idi. Sartoris’de geçmiş, “hikâyeler” olarak kavranıyordu; zira geçmiş aile hatıralarının belleğinden oluşuyordu ve Faulkner da henüz tekniğini tam bulmamıştı. Ses ve Öfke’de ise daha deneysel ve dolayısıyla daha kararsızdır. Ne var ki Faulkner’ın geçmişle meşgalesi öylesine güçlüdür ki kimi zaman şimdiki zamanı gizler—ve şimdiki zaman gölgeler içinde yolunu bulur, bir yer altı nehri gibi, ancak geçip gittiğinde yeniden göze görünür. Bu nedenle Quentin, Bland’i incittiğinin bile farkında değildir, zira Dalton Ames[2] ile olan ağız dalaşını yeniden yaşar o. Ve Bland ona vurduğunda, bu kavga Quentin ile Ames arasındaki geçmiş kavgayla özdeşleştirilir. Daha sonra Shreve, Bland’in Quentin’e nasıl vurduğuna gönderme yapacaktır; sahneyi betimleyecektir; zira sahne tarih olmuştur—ama olay şimdiki zamanda gerçekleşirken belirsiz ve anlaşılması güç bir olaydan başka bir şey değildir. Eski bir okul müdürünün belleğinin tıpkı bozulmuş bir saat gibi durduğu anlatılmıştı bana; bellek, kırkıncı yaşta sonsuza değin sabitlenmişti. Adam altmış yaşında olmasına karşın, kendi yaşının farkında değildi; anımsadığı en son hatırası okul bahçesi ve okul avlusundaki günlük turlarıydı. Dolayısıyla şimdiki zamanı sabitleşmiş bu geçmişi aracılığıyla yorumluyordu ve masasının etrafına dönüp dururken avluda oyun oynayan çocukla göz kulak olduğundan da emindi. Faulkner’ın karakterleri de benzer biçimde davranır. Daha da kötüsü, geçmişleri bir kronolojiye göre düzenlemiş değildir ama belli dürtüleri ve hisleri izlerler. Bazı temel temalar çevresinde (Caddy’nin hamileliği, Benjy’nin iğdiş edilişi, Quentin’in intiharı) düşünce ve eylemlerin sayısız parçaları dönüp dolaşır etrafta. Dolayısıyla kronolojinin, “saatin yuvarlak ve aptal” iddiasının saçmalığı söz konusudur. Geçmişin düzeni gerçekte yüreğin düzenidir. Şimdiki zaman içindeki olayın, geçip gittikten sonra bile, hatıralarımıza en dolaysız biçimde yakınlaştığına inanmamamız gerekir. Zaman değişimi belleğimizin en dip noktasına batırılabilir ya da yüzeyde bırakılabilir. Zamanın yalnızca kendin özgün değeri ve yaşamlarımıza dair geçerliliği onun düzeyini belirler.

Bu, öyleyse, Faulkner’ın zamanının doğasıdır. Ne derece geçerlidir bu? Tanımlanması zor şimdi zaman; geçmişin apansız istilası; kronolojik olmasına karşın gerçeklikten yoksun, akılcı düzene karşı dokunaklı bu düzen; canavara benzer ve yinelenen bu hatıralar, yüreğin böylesi dalgalanmaları—bunları Marcel Proust’un yitirilmiş ve yeniden ele geçirilmiş zamanından da tanımıyor muyuz? Farklılıkların ayrımındayım; örneğin, Proust’ta kurtuluşun, zamanın ta kendisinde ve geçmişin bütüncül geri kazanımında gizlendiğinin farkındayım. Aksine Faulkner’a göre geçmiş ne yazık ki asla yitmemiştir; her zaman, neredeyse bir saplantı olarak oradadır. Gizem dolu coşkunluklar bu dünyevi yaşamdan kaçmamızın tek çıkar yoludur ve gizem, her zaman bir şeyi unutmak arzusunda olan bir adamdır: Kendi ben’ini ya da daha genel olarak, dili ya da biçimsel temsili. Faulkner zamanı unutmak ister: “Quentin, sana bütün umutların ve özlemlerin mezarını veriyorum demişti; o daha çok insan yaşantılarının saçmalığına varman için acıta acıta kullanmaya elverişlidir; böylece senin kişisel ihtiyaçlarını, babanın ve onun da babasının ihtiyaçlarını karşılayacağından daha çok şey karşılamayacaktır. Bu saati sana zamanı hatırlayasın diye değil, ara sıra onu bir an unutasın ve soluğunun hepsini onu elde etmek için harcamayasın diye veriyorum. Çünkü şimdiye kadar hiçbir savaş kazanılmamıştır demişti. Dahası savaşılmamıştır bile. Savaş alanı insanların delilikleri ile umutsuzluklarını ortaya çıkarır ve zafer felsefecilerle budalaların hayalidir.”[3]. Ağustos Işığı’nda[4], zamanı unuttuğu için, yakalanan zenci ansızın tuhaf bir zaman algısına ve doğal olmayan bir mutluluğa ulaşır: “Hiçbir şeyin—din, gurur, her ne olursa— size yardım edemediğinin farkına vardığınızda değil, hiçbir yardıma ihtiyaç duymadığınızı anladığınız zaman.”[5] Ama Faulkner’a göre, Proust için de geçerlidir bu, zaman yalıttıklarının da üstündedir. Hazlar ve Günler’de[6] geçip gidecek, geçip gideceğinin farkında oldukları tutkularına sıkı sıkıya tutunan iki sevgiliyi anımsarız. Benzer keder Faulkner’da da görülür: “…insanlar bu kadar korkunç şeyler yapamazlar, çok korkunç şeyler yapamazlar, dahası bugün kendilerine korkunç gelen şeyleri bile yarın hatırlamazlar…”[7] Ve “…sevgi ve kederin düşünmeden satın alınan ve durduğu yerde faiz getiren ve tanrıların arada sırada piyasaya sürdükleri başka hisse senetleriyle ilan gerektirmeden değiştirilen bir senet olduğu düşüncesine inanmak zor.”[8] Proust’un, gerçekten de Faulkner’ınkine benzer bir teknik uygulamış olması gerekirdi; zira bu onun metafiziğinin mantıksal sonucudur. Faulkner, bununla birlikte, yitik bir insandır ve yitikliğinin farkında olduğundan, düşüncelerini sonucuna ulaşıncaya değin zorlayarak riske atmıştır. Proust klasikçidir ve Fransız’dır ve Fransızlar kendilerini ihtiyat içinde kaybediverip nihayetinde de her zaman kendilerini bulurlar. Güzel konuşma tutkusu, duruluğa dair beğenisi ve akılcı zihni, Proust’un hiç değilse kronolojinin görünüşünden vazgeçmemesine neden olmuştur.

İkisi arasındaki derin benzerliklerin gerçek nedenini yaygın edebi meşguliyetlerde arayabiliriz. Çağdaş çoğu büyük yazar—Proust, Joyce, Dos Passos, Faulkner, Gide ve Virginia Woolf— kendi yol yordamlarıyla zamanı bozup değiştirir. Kimisi geçmişten ve gelecekten koparmıştır zamanı ve anın katıksız sezgisine indirgemiştir; diğerleri, Dos Passos gibi, sınırlı ve mekanik bir belleğe dönüştürmüştür zamanı. Proust ve Faulkner ise tek kelimeyle kellesini uçurmuştur zamanın; geleceğini elinden almıştır—bir başka deyişle, özgür tercihi ve eylemi. Proust’un kahramanları asla bir şeyin yükümlülüğü altına girmezler: İleriyi görürler, evet, ancak sağduyuları, gerçeğin kaçıp gitmesine neden olan gündüz düşleri gibi, üzerlerine yapışıp kalıverir ve bu nedenle de şimdiki zamanın ötesine geçemezler. Karşımıza çıkan Albertine, bizim beklediğimiz değildir ve bekleyiş yalnızca bir anla sınırlı, küçük önemsiz bir çalkantıdan başka bir şey de değildir. Faulkner’ın karakterlerine gelince, onlar asla ileriyi görmezler; arkaya dönüp baktıklarında araba da onları alıp uzaklaştırır. Quentin’in son gününe koyu gölgesini düşürerek yaklaşan intiharı, insanın kendi tercih alanı içinde değildir. Quentin, bir saniyeliğine bile, kendini öldürmeme olasılığını aklına getiremez. İntihar çoktan belirlenmiş bir meseledir, ne arzulayarak ne de aklına getirerek, ancak körü körüne yakınlaştığı bir şeydir bu: “… sen buna bir deney gibi bakıyorsun, bir gecede saçını beyazlatan yalnız senin görünüşünü bozmaksızın yapılan bir deney.”[9] İntihar bilinçli olarak seçilmez, zira bu kaçınılmazdır. Olasılık kendi niteliğini kaybedince, gelecekte var olmak da sona erer; bu artık şimdiki zamanın bir parçası haline gelmiştir ve Faulkner’ın bütün sanatı, Quentin’in monologunun ve son yürüyüşünün daha şimdiden onun intiharı olduğunu telkin etme amacı taşır. Böylesi bir tarzda, ilginç bir çelişkiyi de açıklayacağımıza inanıyorum: Quentin, hatıralarını anımsayan biri gibi, son gününü geçmişte düşünür. Ama burada anımsayan kimdir, zira kahramanın son düşünceleri, belleğinin apansız patlak vermesi ve belleğin yıkımı ile neredeyse çakışır. Buradaki cevap romancının, geçmişi anlatırken şimdinin belli bir anını seçip almasındaki yeteneğinde gizlidir. Faulkner, Salacrou’nun Arras’lı Meçhul Kadın eserinde yaptığı gibi, şimdiki zaman için ölümün son derece küçük bir anını seçmiştir. Bu nedenle Quentin’in zihni izlenimlerini birbiri ardınca geçirmeye başladığında (“Duvardan Shreve’in somya yaylarını işitiyordum, sonra yerde hışırdayan terliklerini. Kalktım…”), çoktan ölmüştür o. Bu kadar sanat ve gerçekte bu kadar sahtekârlık, yazarda bulunmayan sezgisel gelecek bilgisinin yerini doldurmak amacını taşır. Faulkner’daki her şey ve özellikle zamanın akıl dışılığı artık açıktır. Şimdiki zaman beklenmedik olduğundan, bu biçimsiz gelecek de ancak hatıraların yığılmasıyla belirlenebilir. Bu sürecin “insanın kendi talihsizliği” olarak algılarız. Geleceğin bir gerçekliği bulunuyorsa eğer, zaman geçmişten uzaklaşarak geleceğe yaklaşır; ama gelecek bastırılmışsa, zaman artık şimdiyi kendinden ayıran, koparan konumda da değildir: “ve o sen artık bir gün onun sana bugün verdiği acıyı vermeyeceği düşüncesine katlanamıyorsun…” İnsan zamana karşı mücadele ederek geçirir yaşamını ve zaman, bir asit gibi, insanı çürütüverir; onu kendisinden ayırır ve kendi insanlığının ayrımına varmasına engel olur. Her şey saçma bir hal alır: “[Yaşam] bir budalanın anlattığı, ses ve öfke dolu, hiçbir anlamı olmayan bir öyküdür.”[10]

Ama insanın zamanı geleceksiz midir? Çivinin, toprak parçasının, atomun ebedi bir şimdide var olduğunu görebiliyorum. Ama insan yalnızca düşünen bir çivi midir? İnsanı, evrensel zamana, bulutların ve gezegenlerin, üçüncü oluşumların ve hayvan türlerinin zamanına batırdığımızda, tıpkı sülfürik asit banyosundaki gibi, cevap gün gibi ortadadır. Bu, her nasılsa, doğrudur ve zamanın dışarıdan dayatılabileceğini inanırsak eğer, andan ana çalkalanan bir bilinç ilkin bilinç, daha sonra zamansal olacaktır. Bilinç, kendini bilinç yapan devinimle zamana dönüşerek “zaman içinde” var olabilir; Heidegger’in deyimini kullanmak gerekirse, bilincin kendini “zamansallaştırması” gerekir. Bu durumda birbirini izleyen her şimdiki anda bir insanı durdurup onu “elinde olanların tutarı” diye tanımlamak artık mümkün değildir. Bilincin doğası, tam tersine, onun geleceğe yansıtıldığını ima eder; onu ne olduğunu ancak onun neye dönüşeceğinden anlayabiliriz; bilinç, mevcut varlığında kendi olanaklarıyla belirlenir. Heidegger’in “ihtimalin sessiz gücü” adını verdiği şey de budur. Faulknervari insanı kendinizde bulamazsınız, ihtimallerden yoksun ve yalnızca geçmişte olduğuyla belirlenen bir yaratık. Bilincinizi yakalayıp onu incelerseniz eğer, içinin boş olduğunu da göreceksiniz; ancak geleceğinize rastlayacaksınız orada. Tasarılarınızdan ve beklentilerinizden bahsetmiyorum bile; ama sonuçlanmasını kendisinin dışında, kendinizin dışında, daha-değil’in içinde yansıttığınızda, geçip giderken fark edeceğiniz tam o davranışın sizin için bir anlam ifade edeceğinden söz ediyorum. Dibini göremediğiniz ama görebileceğiniz, henüz gerçekleşmeyen bir devinimin sonunda—çevirirseniz eğer saklı kalmış arka sayfayı da görebileceğiniz bu beyaz sayfada— yer alanlar ve bizi çevreleyen bütün o değişmez ve ağır nesneler, en dolaysız ve en eksiksiz özellikleri geleceğe doğru sürüklerler. İnsan, elinde olanların tutarı değildir, henüz elinde olmayan ama sahip olabileceği şeylerin toplamıdır. Ve biz geleceğin içine böylece batarsak eğer, şimdiki zamanın mantıksız gaddarlığı da hafiflemez mi? Olay, bir hırsız gibi, üzerimize ansızın saldırmaz, zira yaratılışı gereği olmuş-olan-gelecektir bu. Ve bu, ilkin geleceğine ilişkin araştırma yapmak amacıyla geçmişi açıklayan tarihçinin de görevi değil midir? Faulkner’ın insan yaşamında bulduğu saçmalığın daha önceden kendisi tarafından oraya yerleştirildiğinden korkarım. Yaşam saçma olmadığından değil, ancak Faulkner’ın yaşama atfettiğinden daha farklı bir saçmalığa sahiptir yaşam.

Faulkner ve diğer birçok yazar, yaratıcı hayal gücünden ve gerçeklikten böylesine uzak belli bir saçmalığı niçin seçmiştir? Bunun nedenini şimdiki yaşamımızın toplumsal koşullarında aramalıyız. Faulkner’ın umutsuzluğu onun metafiziğinden önce geliyor gibi görünür bana; Faulkner için ve hepimiz için de olduğu gibi gelecek engellenmiştir. Bütün gördüklerimiz, bütün yaşadıklarımız bizi şöyle demeye kışkırtır: “Bu daha fazla böyle süremez”; biz, bununla birlikte, şiddet dolu bir değişimden başka hiçbir değişimi de düşünemeyiz. İnanılmaz devrimler çağında yaşıyoruz ve Faulkner, ihtiyarlıktan can çekişen ve içinde nefesimizin daraldığı, sıkışıp kaldığımız bir dünyayı anlatmak amacıyla bu olağanüstü sanatını kullanır. Onun sanatından hoşlanıyorum, ama onun metafiziğine inanmıyorum. Engellenmiş gelecek hâlâ gelecektir: “İnsani gerçekliğinin “önünde” hiçbir şey bulunmasa da ve bu gerçek hesabını “kapatmış” olsa da, onun varlığı “kendini önceden sezinleme” aracılığıyla belirlenir.” Tüm umutların yitirilişi, örnek vermek gerekirse, insani gerçeği bütün olasılıklardan yoksun bırakmaz; zira söz konusu olan “bu olasılıklar üzerinden bir varoluş türüdür.”[11] yalnızca.

**Bu yazı Notos-Şubat-Mart 2011 sayısında yayımlanmıştır.

[1] Ses ve Öfke, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2005, s.93.

*Fransızcası l’enfoncement. Sartre burada“ bağlama göre “tecil etmek, ertelemek” sözcüğünü kullanır. (ç.n.).

[2] Bland ile olan diyalog, Ames’le olan diyalogun tam ortasında yerleştirilmiştir: “senin hiç kız kardeşin oldu mu?”. (ç.n.).

[3] Ses ve Öfke, s.68.

[4] Faulkner’ın Light In August adlı kitabı. Türkçeye Murat Belge tarafından Ağustos Işığı olarak çevrilmiştir. Cem Yayınları, İstanbul, 1998. (ç.n.).

[5] Ağustos Işığı, 1998.

[6] Les Plaisirs at les Jours, 1896.

[7] Ses ve Öfke, s.71.

[8] Ses ve Öfke, s.156.

[9] Ses ve Öfke, s.155.

[10] Macbeth, V. Perde, sahne V.

[11] Heidegger,Varlık ve Zaman (Sein un Zeit).

Sınırları Yıkmak: “Toprak, Hava, Su, Zihin”

2010-02-04T11:46:00.002+02:00

Anlattığımız Hikâyeler

--Kısa Hikâye Üzerine Görüşler--

Sınırları Yıkmak: “Toprak, Hava, Su, Zihin”

Leslie Marmon Silko

Storyteller’da [1](1981) bütün hikâye anlatıcılarına şükranlarımı sunuyorum. Hikâye anlatıcıları adı meçhul kişilerdir. Onlar yaşar ve ölürler. Hikâyelere hizmet ederler. Hikâyeler ise canlıdır ve sonsuza değin yaşamını sürdürür. Bununla birlikte, kendi yazdığım hikâyelere “o söyledi”[2] diye eklemek, çevreden duyduğum çoğu hikâye anlatıcısının kadın olduğunu anımsamak amacıyla hoşuma gidiyor.

Ben, sabahları yazıyorum. Günün sonunda ise, şöyle demeye hazırım, “Ah, şu büyük nükleer düğmeye bas ve bütün hepsinden kurtul.” Ne var ki sabahları, hâlâ umut var gibi hissediyorum. Sabahın erken saatinde insanların nasıl olur da koşuya çıktıklarını ya da yüzdüklerini ya da gerçekten zorlu işler yaptıklarını anlayamıyorum. Bütün sözcükler, bütün düşler, düşlerinizin yarattığı bütün eşsiz şeyler hücrelerinizde ve terinizde saklı ve sonra koşucu onları dışarıya atıyor. Yazar olmak istiyorsanız bedeni sarsamazsınız ya da yerinden oynatamazsınız. En yakın hissedeceğiniz yol ise düşsel durumdur, uyanmaya başlama halidir, daha iyisidir, dolayısıyla gecelikler de iyidir. Aslında, hiçbir giysi bu duruma uygun değildir ama ben bol elbiseler giymeyi tercih ediyorum. Onlar çok önemlidir.

Düşler, çoğunlukla, harekete geçme noktasını veriyor bana. Benim asla oturup da onları hikâyeye dönüştürecek öyle müthiş düşlerim olmadı—asla. Ne var ki, içinde nefis öğelerin ya da rahatsız edici unsurların bulunduğu ve beni hikâye yazmaya sevk eden düşlerim oldu. Örnek olarak, 1981’de, Tucson’daki evimin üzerinden helikopterle geçiyor olmalıydı ve ben onları düşlerime kattım. Ama benim düşlerimde helikopterler alçaktan uçuyordu. Bir tür Vietnam-devri helikopterleriydi ve kapılar geriye doğru eğrilmişti ve yaralı Amerikan piyade erleriyle doluydu. Ve onların Meksika’dan geldiklerini görebiliyordum düşümde. Ve şaşırıp kaldım, niçin Meksika’daki mücadelemizin düşünü görüyordum? Bu, 1981’deydi ve öylesine güçlü bir histi ki nihayetinde bütün bu düşün bana ne anlama geldiğini gösteren Almanac of the Dead’i yazmamla sonuçlandı. Gördüğüm öteki düş de Almanac için önemliydi; iki kafa Sochi Milko bahçelerinde, bu harikulade meyve-sebze çuvalı içinde, yüzüyordu. Parıl parıl parlayan, renkli, örgü plastik alışveriş poşetlerinden biriydi bu. Ve sonra Meksika’nın Amerikan büyükelçisine ve asistanına ait olan o iki kafa yüzüyordu orada. O düş, yazmam, üzerinde çalışmam gerekenleri ya da başlangıç noktamın oluşumunu sağladı bana. Bana rehberlik etsin diye düşleri kullanıyorum. Düşler bu biçimde etkisini gösteriyor bende.

Ben, anlatı ve hikâyelerle çalışmaya bayılıyorum: Duyduğum şeyler, uydurduğum şeyler, anımsadığım şeyler. Almanac of the Dead (1991) yalnızca hikâyelerle doludur. Dinlediğim küçük hikâyeler: Ocak başındaki küçük kül-çocuğun hikâyesi, kendi ailemde bir avlu üzerine çıkan kan davasının hikâyesi, Simon Ortiz’in bana anlattığı hikâyeler. Simon’a şöyle söylerdim: “İki kez ölen ihtiyar bir adam hakkında hikâye yazdın mı hiç?” “Şey, hayır,” derdi. “Bir türlü yolunu bulamadım.” Nihayetinde ben de şöyle dedim, “Bilirsin, bana kalırsa—içimden öyle geliyor ki—büyük bir olasılıkla o hikâyeyi yazacağım.” Sonra, Pete’in domuzu hakkında bir hikâye vardı. Bu, Simon’ın ailesinde patlak veren gerçek bir hikâyeydi aslında; bu gelin ve görümcenin bir domuz üzerine kavgaları. Domuzu en çok kim beslerse, en çok eti de o alacaktı.

Böylesi küçük hikâyeler karşısında büyüleniyordum, çünkü sahiplenme ya da elinde tutuma düşüncesine yönelik bir şeyler anlatıyordu bütün bunlar. Onları “Özel Nitelik” adı altında bir araya getirdim; ancak yapmaya çalıştığım şey, birbirinden farklı şeyleri hikâyesel bir şiire sığdırmayı ve onları bir arada tutmayı deneyimlemekti. Onlar, imgelerin belli başlı tekrarlamaları ile bir arada tutunuyordu. Birleştirmenin içsel yollarını deneyimliyordum burada. Buna bir örnek, küllerin—kül-çocuk— tekrarlamalarıydı ve sonra aşığı ile buluşmak için ocak küllerini boşaltmayı bahane göstererek zina yapan kadın. Bu imgeler yeniden ortaya çıkınca ya da yeniden görününce merakım kamçılanıyordu.

Bir başka şey de Bill Jeremiah’a ait olan atlar konusuydu ve bu atlar her zaman Laguna üzerinden giderdi. Onlar da, elbette, özel niteliklere ilişkindi. Bununa birlikte, Laguna’da hepimizin duyduğu o his de hoşuma gidiyor; orada gerçekleşen neredeyse her şey, o atları uygun bir arka plan haline getirmişti sanki. Onlar bir yerdeydi. Uzakta, kum tepeleri açıklarındaydı ya da ortada bir yerdeydi ya da gerçekten tam da ön taraftaydı. Kısa hikâyeye ilişkin bütün kuralları tam anlamıyla güzelce kavradığımdan, bütün bu hikâyeleri tek çatı altında toplamaya bu denli arzu duyuyordum ve olan şey de buydu.

Bana kalırsa, anlatının matematiğin işlevlerine benzer bir yönü var; matematikçilerin kıyı şeridinin yalnızca birkaç parça ölçülerini alarak tamamını görmedikleri sahil şeridinin gerçek biçimi hakkında tasarı sağlayan kesirsel şeyler gibi. Buna benzer bir dinamiğin dilde, anlatıda da işlediğine inanıyorum; dolayısıyla size birkaç parça şey veriliyor ve siz de ne olacağını anlatabiliyorsunuz. Almanac of the Dead’i yazmaya başladım çünkü Mayalar geleceğe ilişkin kehanette bulunabildiklerini söylüyorlardı ve onların anlatılardan oluşan almanakları vardı ve ben de meraklanmaya başlamıştım: Bu nasıl da böyle oluveriyor? Bana kalırsa, insanlar günün birinde bunu çözecekler.

Almanac of the Dead’i yazmaya başladığımda, iki ihtiyar hanımefendi karakterimin en güçlü hissettiği sınırların anlamsızlığı meselesiydi. Yerli kabile halkı Meksika sınırı üzerinden geçmişti; sınırlar anlamsızdı. Bu his, Tucson’ın havasına da çoktan sinmişti. Sınırlara önem vermeme hissi çok güçlüydü. Dolayısıyla ben de Berlin Duvarı çöktüğünde çok etkilenmiş ve bundan çok memnun olmuştum. İnsanların oradan oraya hareket etmesiyle o muazzam göçler ve yer değişimler karşısında da hayrete düşmüştüm; çünkü bütün bunları Almanac’ta yazmıştım, ama bu denli yakın bir zamanda gerçekleşeceğini de hiç düşünmemiştim.

Anahtar imge, verilecek ipucu, dünyanın çevresinde ışıldayarak ortaya çıkan ve Filipin halkının Marcos ordusuna karşı direnişini gösteren imgelerdir. O askerler, Manilla’daki o halka ateş açmadığında, gerçekleşen bir sonraki olayın Tienneman Meydan’ı gibi göründüğünü düşündüm. Henüz lisans öğrencisiyken Marshall McLuhan’la dalga geçerdim, ama McLuhan bu evrensel imgelerin etkileri hakkında haklıydı. Öylesine güçlü belli başlı imgeler var ki, hemen ortaya dökülerek her şeye siner.

Sınırlar her yönde yıkılıyor. Bu, uzun zamandır yaklaşan bir şey ve insanların ne olup bittiğine dair bir çeşit toplu farkındalığı var. Almanac of the Dead’de, ayaklanmalar çıkacağını ima ediyorum, dolayısıyla Los Angeles’teki ayaklanmalar söz konusu olduğunda, bir yazar olarak memnun oldum. Bir yazar, bazı şeyleri çözdüğüne her zaman sevinir. Ayaklanmalar kaçınılmazdır. Ben, bu yolla çözüme ulaşabildim. 1640’tan bu yana ayaklanmalarla karşılaşıyoruz. Mülksüzleştirilmiş, esir edilmiş ve sömürülmüş milyonlarca ve milyonlarca insanı elinizde tutamazsınız. Günümüze değin hâlâ, biz, her birimiz, Yerli Amerikan halkına ve Afrika-Amerika halkına yüzyıllar önce yapılanların etkileri ile yaşıyoruz. İnsanlar bunun çok zaman önce, geçmişte olup bittiğini, beş yüz yıl önce olduğunu söylüyorlar. Ne var ki bu, doğrusal zamanı kullanmaktır. Sömürgeciler uzun zaman-dizgisi kullanmaya bayılmışlardır. Bu durumda şöyle diyebilirlerdi, “Bu, çok uzun zaman önce oldu. Niçin hâlâ öfkelisiniz?” Ne var ki birçok yerli kültür ve halk, zamanı bir okyanus gibi düşünüyor. Onun içinde yüzüyoruz biz. Afrika-Amerika halkına kırk dönüm arazi ve bir traktör vaat edilmişti. Ülke hiçbir zaman bu sorunu çözmedi. Los Angeles’teki ayaklanmalar, bir bakıma, kesinlikle gerekliydi ve geçmiş düşünüldüğünde kesinlikle önüne geçilemezdi.

Kanımca ne denli çok sınır yıkılabilirse, bu o kadar iyi: Siyasi sınırlar ve düşünsel sınırlar. Bence sınırlar gözden kayboluyor ve gözden kayboluyor çünkü onları kadınlar görünmez kılıyor. Buna yönelik itici güç ise kadın çalışmalarıdır. Bütün bu bölünmenin marjinal olduğunu kavramaya çalışmak için adım atanların biz kadınlar olduğuna inanıyorum. Bölünmenin sonunun yaklaştığını görebiliyorum. Afrikalı-Amerikan, Yerli Amerikan, Latino gibi gülünç gruplandırmalar. Bütün bunların hepsi Amerikan edebiyatı, ne de olsa. Erkek yazını ve kadın yazını diye adlandıracağımız bir noktaya gelmekteyiz artık ve nihayetinde insanların yazınına ulaşacağız. New York’a okuma gününe davet edildiğimde, bu hâlâ bir Yerli Amerikan gecesiydi, ama yavaşça, yavaşça, yavaşça, yavaşça bu gibi gülünç sınırlar ortadan kalkıyor ve şimdi kadınlar bunun gerçekten ne anlama geldiğinin farkındalar, bu artık hızla ve daha hızla akıp gidecek.
Üstünde en çok düşündüğüm bir diğer konu ise türün sınırları. Böylesi sınırlara hiçbir zaman çok dikkat etmedim. Bana kalırsa en önemli nokta, dillendirmeniz gerektiğini hissettiğiniz bir şey varsa eğer, onu yazıya dökmek, ilerlemesini sağlamak ve onun bir şiir mi yoksa kısa hikâye mi olduğu hakkında daha sonra endişelenmek. Ceremony (1977) kısa hikâye olarak başlamıştı.

Hukuk bir diğer çeşit sınırı temsil ediyor. Ben, hukuk fakültesinde altı yarıyılın üç dönemini geçirerek yarı dönem okudum ve bu harika bir biçimde aydınlatıcıydı. Bir kültürü anlayabilmek için hukukta bahsedilenleri araştırıp öğrenmekten başka iyi bir yol yoktur. Hukuk, büyüleyici bir düşünsel uğraşıdır. Hukukun gerçek uygulaması boşluklarındadır. Birinci yıl dersinde Anglo-Amerikan hukuk sistemini okursunuz. Derebeylerinin patronlar olduğunu öğrenirsiniz; onlar yargıçtılar. Derebeyleri, kanunu esasen kendi köleleri, tebaaları ve halk üzerinde icra etmişlerdir. Anglo-Amerikan hukuk sisteminin bütün tarihini araştırırsanız, küçük insanın her daim orada durduğunu ve kudretli yöneticinin de her zaman orada oturduğunu görürsünüz ve bu sistem halkın—Amerika bölgesindeki yerli halkın ve diğer bölgelerdeki insanların—aradığı türden bir adalete geçit vermez. Bu, adil bir sistem değildir. Bunu bir kez anladığınız zaman, sistemin devam etmesinin anlamı kalmıyor. Müvekkillerime şöyle tavsiyede bulunabilirdim, “Deveye hendek atlatın; sonra da yakıp kül edin onu,” çünkü küçük insanlar için hiçbir çıkar yol bulunmuyor. Dolayısıyla vicdanın bütün cömertliğiyle karar vererek, kendimin hapse girmesi ve müvekkillerimin hapse girmesi yerine okulu bırakacaktım ve hukuku suçlayacaktım. Bir bakıma Almanac of the Dead, yedi-yüz ve-birkaç -tuhaf sayfalık iddianamedir. Bu benim hukuk davamdır. Benim toprak hak talebimin davasıdır. Bana kalırsa, yüzyıllardır mülksüzleştirilmiş insanların yeniden ya da daimi olarak, “biz bunu talep ediyoruz” diye defalarca kendilerini göstermeleri gerekiyor. Biz unutmak istemiyoruz. Almanac of the Dead’in son kısmında, Wilson Weaseltail adlı karakter hukukta hiç mi hiç adalet bulamayacağınızı söyler size. Dolayısıyla Wilson bir şaire dönüşür ve hukuk davalarını listeleyen şiirler yazar.

Yabani hayvanlardan daha az aptal değiliz. Yabani hayvanlar, kendi türlerinin ne zaman öldüğünü, kendi türlerinin ne zaman acı çektiğini söyler size. Gerçekte, belli başları yolları izleyen herhangi bir kimse, rengi ne olursa olsun, geçmişi ne olursa olsun, nükleer deney karşısında aklı başından gidiyorsa, dünya üzerinde petro-kimyasal kullanımın yayılması karşısında büyüleniyorsa, çimlik alanlara sahip olup Batı’nın değerli suyunu—çünkü su çok kısa bir zaman içinde tükenecek—kullanmaktan etkileniyorsa, toprak tarafından gerçek anlamda değiştirilecektir. Bu kıta, insanları gerçek anlamda değiştirecektir. Değiştirmeye çoktan başlamıştır ve değiştirmeye devam edecektir. Bizim göreceğimiz şey nihai kayboluş olacaktır. Brezilya’da düzenlenen “Rio Konferansı’nın Ötesi”nin tümü bu durumla ilgiydi: Sanayileşmiş bir ulus, diğer tüm uluslardan daha çok kirletmektedir yeryüzünü. İnsanlar söyle diyorlar, “Biz bu şekilde yaşamaya devam edemeyiz.” Avrupai işler” ya da dünyayı mahvederek, sömürerek ve kirleterek varlığını sürdüren bir yaşam tarzı demekle kast edilen budur. Herhangi bir soru bulunmuyor, ancak o yollar ve o günler sayılı. Ve bunun yalnızca bir yıkımla sonuçlanıp sonuçlanmayacağına ya da işin üstesinden gelebilmede bir değişiklik olup olmayacağına da an itibariyle karar veriliyor. Avrupalıların sonunun geldiğini düşünmüyorum, ancak Avrupa davranışlarının, değerlerinin ve onların topraklarına karşı tutumlarının sonunun geldiği görüşündeyim. Yeryüzüne, havaya ve suya ilişkin o eskimiş davranışlardan kopma eğilimi çoktandır var ve varlığını sürdürmeye de devam edecektir. Böyle olması gerekmektedir. Bununla birlikte, gerçekleşen olaylara ilişkin olumlu hisler içersindeyim. Bana kalırsa, ne kadar çok sı-nır çökerse, o kadar iyidir. Bana kalırsa, Doğu-Avrupa halkı gelip Batı’yı gördüğü zaman ve tam tersi gerçekleştiğinde, doğruluk kendini gösterecektir.

Çev: Deniz Gündoğan

[1] Benjamin Walter’ın 1981’de yayımladığı “Hikâye Anlatıcısı”dır. (ç.n.).

[2] Silko, burada makalenin özgün dilinde “she said” demektedir. Ancak Türkçe dilbilgisinde dişil sözcük kullanılmamaktadır. (ç.n.).

Sınırda Yazanlar...Kadınlar... Görünürler...

2010-02-04T11:41:00.004+02:00

Leslie Marmon Silko

April 6, 1992

"I don't feel I have a responsibility to anyone or anything except myself. I don't like to be claimed, or owned, or controlled by anything. I just write. I write what I have to write ... Who I am is what I write"
Herhangi birine ya da bir şeye karşı sorumluluğum bulunduğunu hissetmiyorum. Herhangi bir şey tarafından talep edilmek, ya da sahiplenilmek, ya da denetim altına alınmaktan hoşlanmıyorum. Ben yalnızca yazıyorum. Ne yazmam gerekirse onu yazıyorum... Kim olduğum ne yazdığımdır...

Kadın Doğmak... Kadın Olmak

2010-01-14T23:16:00.003+02:00

Kaçtığın, eleştirdiğin, ne olduğunu, nasıl olduğunu bildiğin, isyan ettiğin, yeniden üretilmesine hep "hayır" dediğin zamanlar.... ama zihinlerin değişmesi için belki de yeterince "aktivist" olamadığının farkına varmak...Kendini ifade edememek belki de....Çok sıkışmak... Bunalmak...

Kadın olmak...Kadın doğmaya karşı çıktığın bunca seneden sonra....Toplumsal cinsiyet çalışmalarıa bunca dalmışken, üretirken... kendi yaşamında belki ilk kez bu kadar kadın doğmanın sancısını çekmek...

İnadına isyan, inadına özgürlük...

GÖZDEN KAÇMIŞ KİTAPLAR

2009-11-14T14:31:00.002+02:00

Gözden kaçmış olağandışı kitaplar

Suzan Samancı/Korkunun Irmağında

Suzan Samancı Çağdaş Türk Edebiyatının alternatif isimlerinden. Mekân, dil ve “öteki” üçgen sorunsalını en ince ayrıntılarla okura anlatan Diyarbakırlı yazar, kimlik, benlik, kuşatılmışlık, delilik ve travma temalarını Güneydoğu bölgesine odaklanarak olağanüstü hallerle—kaos, terör, baskı ve bireyin üzerinde yabancılaşma ve yıkıcı etkiler—büyülü Diyarbakır atmosferinde anlatır okura. Özellikle Reçine Kokuyordu Hêlîn (1993) ve Suskunun Gölgesinde (2001) öykü kitapları Almanca, Flamanca, İspanyolca, İtalyanca ve İsveççeye çevrilmiştir. Korkunun Irmağında (2004) ise Suzan Samancı’nın ilk romanı. Korku metaforunun gerek kent gerekse kent insanları—özellikle kadınlar—üzerinden işleyen Samancı, kendisini de anlatıcı olarak romana katarak Güneydoğu’nun her türlü olumsuzluğuna karşın yöresel deyiş ve sözcüklerle büyülü –mitik dili ile bir üst-kurmaca çerçevesini yakalar. Ne var ki bu ilk roman, çeşitli olumlu eleştiriler almasına karşın çok da göz önünde olamamış ve gerçekte üstünde daha çok düşünülmesi gereken alternatif bir anlatıdır. Yazarın Kürt kimliği, dil-kimlik sancısı ve Güneydoğu insanını, kaosu, olağanüstü hal gerçekliğini olağan bir biçimde ele almayıp mitolojiyle bezenmiş büyülü ve şiirsel bir atmosferle okura aktarması geleneksel edebi kalıpların dışındadır. Dolayısıyla bu bağlamda romanın kurgusuna ve Samancı’nın hem dışarıdan ancak çokça da içeriden bakan diline alışmak gerekir. Samancı’nın kurgusu aslında yalınlık ve dolaysız bir anlatımda derin bir yoğunluk ve lirizm içerir. Romanın kurgusu bu anlamda roman karakterlerinin anlatıcı dışında çok da öne geçmemesine zemin hazırlar. Bu ilkin zorlayıcı edebi bir kurgu gibi görünse de yazarın yaşadığı Güneydoğu gerçekliğinin tüm çıplaklığıyla ele alınmasının birincil koşulu olarak görünür. Bu nedenle Korkunun Irmağında çok da kolay okunamayan, alt metinler, güncel ve siyasi göndermeler içeren katmanlı bir anlatıdır ve belki bu nedenle farklı edebi disiplinler üzerinden hâlâ daha ayrıntılı bir biçimde incelenmeyi bekleyen bir eserdir.

Samancı’nın ve aynı zamanda roman anlatıcısının ince ayrıntılarla bezediği “Öteki-leştirmeye”, ötekinin diline, yaşamına çift yönlü yaklaşabilmek, özellikle coğrafya, mekân ve dil bağlamında “susturulan”, “korkutulan, “deliren” kadınlara içeriden ve kuramların soyutluğu dışından –pratiklikte-bakabilmek için Korkunun Irmağında çağdaş (kadın) yazınında göz önünde bulundurulması gereken eserlerden.

Gore Vidal/Gayri Resmi Amerikan Tarihi-1876

Gore Vidal “Gayri Resmi Amerikan Tarihi” adı altında yedi ciltlik bir dizi kitapta (Burr, Lincoln, 1876, Empire, Washington D.C, Hollywood, The Golden Age) Amerika Birleşik Devletleri’nin kuruluş tarihini anlatır. Vidal'ın eserleri özellikle günümüz Amerika'sını anlamak için gerçekte büyük önem taşır. Amerikan tarihinin bir aile ve çevresinin yaşadıkları etrafında romanlaştırıldığı bu dizi Düello ve Lincoln ile başlar. Her iki kitap da Türkçeye çevrilmiştir. Şimdi ise bu diziye 1876 çevirisi ile devam ediliyor. 1876’da da tarihe alternatif bir biçimde yaklaşır Gore Vidal. Hacimli bir “nehir roman” diyebileceğimiz bu dizinin 1876 adlı kitabında ise daha ön planda bulunan bir dizi siyasi olay anlatılır. Bu, General Ulysses Grant'ın ardından başlayan yeni başkanın seçim sürecidir. Bu seçim, Amerikan tarihinde daha sonra birtakım uğursuz olaylar zincirinin ilk halkasını da oluşturur. Güney eyaletlerinde “şaibeli seçimler hikâyesi” ise 1876 yılında başlar. 1876 tüm ayrıntılarıyla Amerikan imparatorluğunun gerçekte entrikalarla ve yozlaşmış gerçeklerle dolu iç yüzünü anlatan ve tarihsel romana geleneksel kalıpların dışında yaklaşan büyük bir anlatıdır. Dahası, tarihsel bir üst-kurmaca diyebileceğimiz bir biçimde tarihsel olaylara, siyasi seçime oyunbaz yeni bir bakış açısı ve doğrusal neden-sonuç ilişkisine dayalı olmayan yepyeni bir metinsellik getirir. Gerçekte hem Amerikan tarihinin geçmişini, bugününü ve geleceğini anlamak için Vida’lın 1876’sı geniş bir olanak sağlar okura. Ancak 1876, Türkçeye henüz çevrilmesine ve bu sıra dışı özelliğine karşın gözden kaçmış bir tarihsel romandır; gerek siyasi açıdan gerekse metinselliği açısından henüz çok da incelenmemiştir. Bu durumunun en muhtemel sebebi Vidal’ın birçok siyasi göndermeye hatta Amerikan mitolojisine açık olan dilinin fazlasıyla metafor yüklü olmasıdır. Gore Vidal dilini çözümlemek için sıkı bir Amerikan siyasi tarihi takipçisi olmak da gerekir. Böylece Vidal’ın sözcük oyunlarını, geleneksel Amerikan tarihi içinde bir aile etrafında oluşan alternatif-karşı bir tarihsel roman yazım girişimi daha net anlaşılır. Dahası, Gayri Amerikan Tarihi serisinin Türkçeye çevriliş serüveninde serinin ard arda birbirini takip etmesindeki sürenin de uzaması, okurların 1876 ile organik bağlarını zayıflatır. Dolayısıyla olağandışı olarak adlandırabileceğimiz 1876 hâlâ daha derinlikli okunmayı ve incelenmeyi beklemektedir.

Seçki: Deniz Gündoğan

SNOW WHITE WITHOUT THE SEVEN DWARFS

2009-11-09T21:44:00.003+02:00

Story by: Murathan Mungan.

Translation: Yurdanur Salman.

Once upon a time, a princess called Snow White lived in a far-off country. But she did not have the Seven Dwarfs. Therefore, her only desire in life was to have the Seven Dwarfs. From morning till night, she would sit at the window praying to God to send her the Seven Dwarfs, and she never gave up expecting them to appear one day. At her door, Princes riding white steeds waited by the thousands; a new one would arrive as the others were leaving, but what was the use? She did not have the Seven Dwarfs to begin with. The Knights and Princes all promised her richess and happiness; they all asked for her hand, and begged and beseeched her, but she would not accept any of them; she scorned all these early suitors.
"First I must have my Seven Dwarfs; I should be living with them in a small cottage. I should be cleaning their cottage, mopping the floor for them, washing their dishes and doing their laundry; then the witch should arrive and make me suffer; only after these things happen should you come and rescue me; it is pointless for you to come now!" she would say.
Knights and Princes were turned away from Snow White’s door empty-handed. Her stepmother was extremely sad because of this; yet she could not do anything to change the situation. However hard she might try, she could not succeed in changing Snow White’s mind. Of course Snow White had a stepmother, too. For in that country, everybody had a stepmother. All the young girls thought their stepmothers had "hearts of stone"; but like all the others, Snow White’s stepmother was only a mother.
Snow White never got weary of waiting for the Seven Dwarfs. She just withered in front of that window. She would look into the basket of every peddler woman who walked past her house, saying, "I wonder if there’s an apple in here?" But Snow White became tired of taking each elderly woman for an apple seller and checking each basket for a poisonous apple. In the meantime, she kept pleading with her stepmother’s famous magic mirror:
"Oh, mirror, I beg you, I beseech you; go tell my stepmother to have me sent to the forest to be killed; get the hunter to have pity on me, to put rabbit’s blood on my clothes... for the sake of my life, go tell all this to my stepmother."
Days went by and none of these things happened. Snow White was not able to get Seven Dwarfs for herself. Yet her expectations got stronger as they got older: They took root deeper and deeper in her being. Years went by pitilessly; she got older; she turned into an old maid. Finally she completely despaired of ever finding the Seven Dwarfs; she gave up looking for them. And now, Knights and Princes of the good old days did not stop by her door or at her window any more.
Thus, this particular Snow White could never get into any tale. She never had a tale of her own. And one day, she found herself quite old, an ugly spinster. She saw that her life had dried up as much as her body. She panicked so much that she became lost in her fear and doubts. On the other hand, she would not give up her tale or her dreams either. Thus, she decided to acquire a new place for herself in the tale. She put her arm through an apple basket and began to go around to cottages in the neighborhood, not minding the rough countryside. She said to herself, "I can always find a Snow White at a window waiting for her destiny, anyway." She thought, "Maybe, in a far off cottage, at a dark window, a Snow White is waiting for me." She wanted, at least, to make her happy, to help make her wishes and dreams come true by giving her the poisonous apple.
She walked so many miles, she climbed so many hills, she went over so many hills and dales! But no Snow White ever called her to the window. She returned from each cottage, from each gate, empty-handed. All her apples rotted in the basket from their own poison.

She lost all her teeth; her nose got longer; she grew a hunchback. Her legs became shaky; she developed chronic sciatica and she had rheumatic pains all over her body. Her eyesight got weaker; she became hard of hearing; she had a stoop. All the same, with great perseverance and obstinacy, she went on travelling over hill and dale and through forests, to look for a Snow White that she could get to bite into one of her apples.
(Snow White was supposed to fall into a long dreamy sleep until the Knight on a white steed arrived... Whereas, all the tales had fallen into an endless winter sleep.)
In the end, she decided that time had changed everything, and she became unhappy and bitter towards the whole world. She withdrew into her own private corner. She spent heartbroken, disappointed days in poverty and suffering. Nobody had any respect for her ideals any more. Snow White had realized this at last.
She had sacrificed herself for her ideals. On her deathbed she thought of herself as a heroine — with some shortcomings. She had ventured to live a whole tale all by herself.
And Snow White died when she was ninety.
In her small cottage she died as a poor and lonely old woman.
When she died, the whole country was moved. National Mourning was declared and all the flags were lowered. A big, spectacular funeral was arranged. From seven-year-olds to seventy-year-olds everybody from all over the country came to attend the funeral. All the people shed tears for their Princess.
At the funeral, the coffin in which Snow White’s body lay was carried by the Seven Dwarfs. Later, the Seven Dwarfs wept at length by her tomb, crying, "Oh, how can we ever live without you!"
The Knights and Princes on white steeds, who could not attend the funeral due to family matters, just sent telegrams extending their condolences.

YAŞAR KEMAL'İ OKUMAK

2009-11-08T15:36:00.010+02:00

AGAMBEN, KUTSAL İNSAN VE ÇIPLAK HAYAT BAĞLAMINDA YAŞAR KEMAL’İ YENİDEN OKUMAK

Yaşar Kemal’in hikâye anlatıcılığı, onun yaşamına tanıklık eden olaylar aracılığıyla arafta yaşayanların evrenselliğini getirir bize. Giorgio Agamben’e göre yaşam, modernite ile birlikte haklar üzerinden alınabiliniyorsa eğer, modern egemen iktidarın yaşamın dışına ittiği ve çıplaklaştırdığı hayatları anlatır bize Yaşar Kemal.

“Ben seni azıcık tanıyorsam, senin içindeki bu kurt var iken, böyle de depreşip durur iken, sen mecbursun. Köroğlu da mecburdu...”

“Her insanın içinde bir mecbur kurdu, bir İnce Memedlik, bir Köroğluluk kurdu var. Köroğlu gitti İnce Memed geldi. İnsanoğlunun içinde bu kurt oldukça insanoğlu ne olursa olsun yenilmeyecek...” İnce Memed 3.

Yaşar Kemal, “Bir yanım kan içinde, bir yanım düşlerin büyüsündeydi” diyor Yaşar Kemal Kendini Anlatıyor’da. Bu özyaşamsal söylem aslında Yaşar Kemal’in bütün eserlerine karabasan-mutluluk-şiddet üçgeni bağlamında yer eder. Yıllar yıllar öncesinde Yaşar Kemal’i önce İnce Memed, Sarı Sıcak ve Dağın Öte Yüzü (Ortadirek, Yer Demir Gök Bakır, Ölmez otu), üçlemesiyle okumaya başladığımda ve bu büyük serüvene atıldığımda, onun öncelikle insan olmanın karmaşıklığını, kimsesizliği, kadersizliği, iki ucu bıçak adaletsizliği, pamuk dokunuşlarındaki binlerce elin acısını Çukurova ve Toroslar'ın yakıcı güneşine ve diline öylesine somut bir biçimde dantel dokur gibi doladığına öylesine hayran kalmıştım. Sonra, Sarı Sıcak’taki öykülerde Anadolu insanın açlıkla, sefaletle ve maddi manevi olumsuz çevre koşullarıyla nasıl mücadele verdiği Çehov öykücülüğü tadını bırakmıştı bende: “Öteki”nin değil ama içten bir kendinden söz ediş vardır anlatılarında. “Ben” in kanlı-büyülü hikâyelerini yazar Yaşar Kemal. İnsanların içinde düşüverdikleri acımasızlığı, devletin ve hükümetlerin insanlık adına yapamadıkları—ya da bilinçli bir biçimde yap-tık-lar-ı— çerçevesinde gerek görsel gerekse anlamsal bağlamda derin bir keskinlik ve yergi eşliğinde anlatır köylü insanını. Köylü insanını anlatırken de her birini hayatın içinden, tarımsal düzenin o ilkselliğinden öylesine olduğu gibi çekip çıkarır büyük usta. Örnek olarak, Ortadirek’teki Meryemce’nin, Elif’in, Ali’nin katmanlı ilişkileri, insan olmanın-ana, oğul ya da kaynana olmanın- doğası ancak Yaşar Kemal’in toplumu, insanı, durağansızlığı ve değişimi öylesini sahici biçimde birleştiren kalemiyle anlaşılır bana göre. Ya da İnce Memed’in bir mecburluktan bir halk kahramanına dönüşerek aslında bir başkaldırı romanının gene doğanın diliyle bu denli lirik yoğrulması gene Yaşar Kemal’in kaleminden dökülür.

Dolayısıyla Yaşar Kemal’i ilk okumaya başladığım yıllarda, benim Yaşar Kemal’im hayatın siyah-beyaz kadar keskin olmadığını, grileri, değişimin kaçınılmaz olduğunu, aslında totaliter bir edayla tanımlanan” köylü insanın” kesinlikle tek bir kişiden oluşmadığını, zulmü, sömürüyü, değişen yaşam koşullarını, tarımsal düzenden kapitalist düzene geçişi ve sancılarını derinlemesine anlatan bir başkaldırı anlatıcısı; İnce Memed ‘in deyimiyle bir “ mecbur insan”ın harikulâde betimleyicisiydi. Bütün bunlara Çukurova’nın, Toroslar’ın, Anavarza toprağının sınırsız doğa sevgisinin yarattığı sonu gelmeyen eşsiz betimlemeler de eklenirken, Stendhal’ın Kızıl ile Kara’da Saint Réal’den bir alıntısını anımsarım her daim. Stendhal şöyle der: “Bir roman bir yol boyunca gezdirilen bir aynadır.” Yaşar Kemal de bütün Toroslar ve Çukurova boyunca doğayı ve insanı olduğu gibi, bütün kavrukluğuyla imgeler ve mecazlar yorganına sararak bin bir çeşit ayna tutar insana ve “ben”e. Fetih Naci ise Yaşar Kemal’in doğa betimlemeleri için o unutulmaz sözleri dile getirir: “Yaşar Kemal, doğanın içine birer anten gibi germiştir beş duyusunu: Renkler, sesler, kokular... Hiçbir romanda Kale Kapısı’ndaki kadar bitki ve çiçek adı yoktur. Ya kokular! Egzoz kokusu değil, kömür kokusu değil, lağım kokusu değil, kısaca kent kokusu değil. Doğanın kokusu.” (Bir Hikâyeci: Sait Faik, Bir Romancı: Yaşar Kemal, 1990:160)

Bugünlerde ise Yaşar Kemal’i yeniden okuduğumda, gerçekte –evrenselciliğin tek tip gerçek yetiştirme tuzağına düşmek korkusuna zaman zaman yakalansam da— büyük ustanın halk kaynağına ve Karacaoğlan’a, Dadaloğlu'na, isyanlara, halk âşıklarına dayanan dilini, müthiş gözlem gücünü, doğa zenginliğindeki gerçeği, ağanın kanununu, ezilen ve sömürülen insan betimlemesini, bugün bütün insanların içinde bulunduğu modern ve mecazi bir “toplama kampı”na benzetiyorum. Bu bağlamda Yaşar Kemal’in anlatılarının, topraksız köylülerin, teneke sesleriyle sürgün edilen kaymakamın, özellikle İnce Memed ve Dağın Öte Yüzü üçlemesindeki yaşamların, edebi bir paradigma olarak gerçekte birer toplama kampa dönüştüğünü söyleyebilirim. Dolayısıyla Yaşar Kemal’in insan için evrensel olanı yazma özelliğinin, evrensel hikâye anlatıcılığının da bu yoldan geçtiğini ileri sürebilirim.

Toplama kampı kavramı, Yaşar Kemal’in romanlarında hayatın idaresini elinde tutan gerekli bir edebi paradigma olarak karşımıza çıkar. Burada, Batı ile Doğu arasındaki yolda, İtalyan düşünür Giorgio Agamben’in “kutsal insan”, ve “çıplak hayat” kavramlarına gönderme yapmak Yaşar Kemal’in anlatılarını günümüzde bu bağlamda yeniden değerlendirmede aydınlatıcı olacaktır. Günümüz İtalyan felsefesinin ve post-modernist radikal siyaset kuramının önde gelen adlarından Giorgio Agamben, Kutsal İnsan, Egemen İktidar ve Çıplak Hayat (1998) adlı yapıtında insanın biyolojik varoluşunu “çıplak hayat “ olarak tanımlar ve eski Yunan’dan bugüne değin Batı Felsefesindeki iktidar anlayışının görünmeyen bir yüzünü ortaya döker; hayatın siyasallaştırılması üzerine Fransız filozof Michel Foucault’nun biyo-iktidar[1] kavramının izinden gider ve hayatın eşiğinde yaşayanları, dışlananları “kutsal insan” ve çıplak hayat” bağlamında açımlar. Agamben, Foucault’nun aksine insanın biyolojik güçleriyle birlikte biyo-siyasetin nesnesi haline gelmesinin izini günümüz Auschwitz toplama kampına kadar sürer. Ona göre iktidar alanı çıplak hayatlar üzerinden konuşlanır. Agamben, öncelikli olarak Carl Schmit’e (1888-1985) gönderme yaparak yaşamın siyasi düzene dahil edilmesinin gerçekte egemen iktidarın kendisini de oluşturduğunu dile getirir. (Agamben, 1998:120). Ne var ki, hayatın siyasi düzene dahil edilmesi de paradoksal bir biçimde hayatın bir anlamda dışlanmasıyla gerçekleşir. Bu bağlamda da “kutsal insan”dan söz eder Agamben. Ona göre “kutsal insan” hukuk içinde var olandır; ancak bu varoluş biçimi aslında bir sürgündür: “egemenlik alanı, cinayet işlemeksizin ve kurban etmeksizin adam öldürmenin meşru olduğu alandır ve kutsal hayat- yani öldürülebilen ama kurban edilemeyen hayat- da bu alanda zapt edilen hayattır… Bütün insanlar egemenin karşısında potansiyel olarak kutsal insandır; (homo-sacer).” (Agamben, 1998: 122). Bu tanımlamaya göre de iki çeşit yaşam vardır: doğal-biyolojik hayat (Yunanca:zoe) ya da çıplak hayat ve siyasallaştırılmış hayat (Yunanca:bios). Kutsal insan, kurban edilemeyen ancak öldürülebilen bir varlıktır. Burada ağıta yer yoktur; çünkü insan, yaşamaya terk edilir ve insanın üzerinde hukuk işlemez olur. İnsan varlığına bir kutsallık atfedilse de, artık öldürülmesi için bir kurala da ihtiyaç duymaz. Egemen iktidar insanı bir anlamda hukukun dışına iterek kontrol eder. Dolayısıyla biyolojik ve siyasal olanın bölünmesiyle kendini eşikte sallanan biri olarak bulan kutsal insan, egemen’in elinde tuttuğu ne canlı ne de ölü olan özne durumuna; istisna durumuna uygun hale gelir. Bir başka deyişle, egemenlik alanında istisna durumunun temel siyasi bir yapı haline gelmesiyle kutsal insan için feda edilen yaşamlar, “çıplak yaşam”lar yaratılır (123-125). Agamben’e göre, istisnai durum(lar) genellikle savaş halidir. Böylece kutsal insan, elinde biyolojik varoluşunu tutsa da, siyasal bağlamda artık çıplaktır; öldürülebilen bedenler halindedir. Agamben bu noktada toplama kampı kavramını, yaşamaya değer hayatı belirleyen bir paradigma olarak ele alır: “…insanın sözde kutsal ve elinden alınamaz ve iptal edilemez hakları günümüzde korunmasızdır; haklar artık bir vatandaşlık hakkı olmaktan çıkmıştır.” (Agamben, 1998:124-125). Dolayısıyla istisnai durumlar ve —savaş hali ve öldürülebilen bedenler—çıplak hayatlar artık her daim kabul görendir; egemen olan o’dur; kural ve yasa olan gene o’dur. Toplama kampındaki edimler modern hayatta da yaşadıklarımızdır. Agamben, bütün yaşamı bir paradigma olarak toplama kampına indirgeyerek aslında devletin yaşamın nerede başlayıp nerede bittiğini de belirleyen olduğunu söyler doğal olarak. Agamben, kutsal insan ve çıplak bedenler üzerinden eski Roma hukukundan modern devletin toplama kamplarına değin iz sürerek iktidarın tanımını yeniden yapılandırmamıza büyük bir zemin hazırlar.

Biyo-siyasetin son derece radikal bir düşüncesini yukarıda Agamben üzerinden çok kısaca aktarmaya çalışırken, burada toplama kampı kavramını bir edebi paradigma olarak Yaşar Kemal anlatılarına ilişkin kullanacağım. Yaşar Kemal’in romanlarını mecazi olarak Agamben’in toplama kampı paradigmasına taşımak, Çukurova ve Toroslar köylüsünün salt coğrafya ile sınırlandıramayacağının altını çizer; dolayısıyla Yaşar Kemal’in evrenselliği savını da pekiştirmiş olur. Yaşar Kemal’in özellikle İnce Memed kahramanları, ağaların yoksul halka ve köylüye yaptığı sayısız zulümler, zorbalıklar, baskılar, adaletsizlik, kutsal insan ve çıplak bedenler bağlamında günümüz toplama kampıdır gerçekte. Abdi Ağa, Ali Safa Bey, Çiçekli Mahmut Ağa vb. devletin yerini alır; yaşamın nerede başlayıp nerede bittiğinin altını çizer. İnce Memed, Deli Durdu, Hatçe, Iraz, Döne vb. gerçekte eşikte yaşayanlardır; mecazi anlamda iktidarın ya da egemenin ihtiyaç duyduğu (öldürülebilen) çıplak bedenlerdir. Kutsal insanlardır onlar; öldürülebilen—ki burada Agamben’in yukarıdaki tanımından biraz daha farklı olarak gerçek anlamda cinayetler işin içine girer— ama uğrunda ağıt yakılamayanlardır; çünkü ağalar toplumunda kendine ve kendinden sürgündür onlar. Köylüler, gözü dönmüş toprak sahipleri, açgözlü ve son derece zalim ağalar karşısında sığınacak yerleri, hiç mi hiç tutunacak dalları olmadığından haklarını gerektiği gibi savunamazlar. Boyunları büküktür. Devletin görevlendirdiği yöneticiler ve komutanlar da ağalarla işbirliği yapar, onlara hizmet eder. Askerler de köylüleri sürekli dayaktan geçirirler. Dolayısıyla devlet, ağaya dönüşür; köylüler de kutsal insan ve çıplak bedenlere. Burada İnce Memed serisinin tümünü lirik bir toplama kampı olarak gördüğümüzde, İnce Memed de “başkaldıran mecbur” insan ve çıplak bedenden kurtulmaya çalışan bir halk kahramanı olarak ortaya çıkar. Gerçekte Agamben’in toplama kampı kavramında direnişe pek yer yoktur; her şey kampa ve kampın çıkışsızlığına indirgenir. Bu, kabullenilmesi epeyce zor karamsar bir düşünce biçimidir gerçekte. Bununla birlikte İnce Memed bize “soylu eşkıyalık” aracılığıyla kendine ve insanına bir direniş sahası açar. Sevdiği kızı ağanın elinden kurtarır, dağa çıkar, silah alır; köylüye zulmedenleri, acımasız ağaları öldürür. Aslında İnce Memed’i çıplak hayatın kucağında kendine bir direniş sahası açmasını sağlayan kendilerine tutunacak bir dal arayan perişan köylüdür elbette:

“Memed! Memed!’… ‘Hatçe’yi yedirdin onlara da şimdi teslim olmaya mı gidiyorsun? Abdi Ağa gelecek gene köyde paşa gibi oturacak. Sen teslim olmaya mı gidiyorsun? Avrat yürekli… Avrat yürekli Memed! Bak şu kadar köylü, bak şu kadar insan senin gözüyün içine bakıyor. Teslim mi olacaksın? Abdiyi gene başımıza mı getireceksin? Güzel Dönemin kemikleri sızlar mezarda. Güzel Hatçemin kemikleri…Git de teslim ol avrat yürekli herif…Af çıkmış…” (433). Böylece İnce Memed, köylünün isteği ve şartların gerektirdiğince eşkıyalığı seçerek istisnanın kabul gördüğü ya da savaş hali olarak tanımlayacağımız ağa-köylü ve feodalite-kapitalizm çatışması içinde kurban edilmeyen ancak egemen iktidar tarafınca öldürülebilen bir çıplak hayatı yaşar. Köylüyü çakırdikenliğinden, karaçalıdan, keven dikeninden, devedikeninden kurtarır; ne var ki bir halk kahramanı da olsa kendine hâlâ sürgündür ve Agamben’in toplama kampındaki çıplak yaşamını sürdürür. Köylüye son derece acımasız bir biçimde zulmeden eden zalim, gözü dönmüş ağaları, yöneticileri ve askerleri simgeleyen dikenler ateşe verilse de, aslında bu dünyadan çok da çıkış yok gibidir. İnce Memed’in böylesi kahramanlığı, halk diliyle, söylencelerle, efsanelerle ve Çukurova’nın kavuran güneşiyle bir parıldayıp bir sönen dünyası Agamben’in çıplak hayatına mecazi düzlemde bağlanarak günümüz gerçeğini bir kez daha, bu sefer farklı bir paradigmayla gözler önüne serer.

Yaşar Kemal, aynı şekilde, Sarı Sıcak’taki (1967) “Teneke” adlı uzun öyküsünde de bir Anadolu kasabasına yeni gelen genç idealist kaymakamın çeltik ağalarıyla verdiği savaşı anlatır; çeltik ağalarının gene halk üzerindeki zulümleri, baskılarını ele alır. Buradaki idealizm ile egemen iktidarın çatışması da kutsal insan ve çıplak beden üzerinden bir edebi paradigma olarak toplama kampı ile yorumlanabilir. Kaymakam, egemen iktidarın, bir başka deyişle, çeltik ağalarının, elinde tuttuğu ve siyasal bir gücünün bulunmadığı bir kutsal insan ve çıplak bedendir. Genç ve idealist kaymakam Fikret Irmaklı, sıtma hastalığına yakalanan kasaba halkı adına ağalara kafa tutar. Kaymakamın, öykü sonunda, ardından teneke çalınarak köyden sürülmesiyle, bedeni gerçek anlamda değil ancak metaforik bağlamda köyden dışlanmasıyla öldürülür—ne var ki kurban da edilemez. Bir başka deyişle kendisini, daha iyi bir dünya için ya da eşitlik ve adalet idealler için feda etmesine izin verilmez ama kaymakamı gerçek anlamda öldürmek cinayet olarak da kabul edilmez. Dolayısıyla hem içeriye hem de dışarıya sürgündür genç kaymakam ve hakları elinden alınır. Yaşar Kemal burada da toprak ağası-köylü çekişmesi bağlamında siyasal, toplumsal ve ekonomik bir duruma sınıfsal bir perspektif getirir. Böylece kutsal insan kaymakam, biyolojik olarak yaşamını elinde tutsa da gene çıplak bedendir ve bir anlamda günümüz toplama kampında yaşamaya mecburdur.

Dağın Öte Yüzü üçlemesindeki, Orta Direk, Yer Demir Gök Bakır ve Ölmez Otu’nda da yukarıdaki benzer izleğin savunucusuyum. Özellikle Orta Direk’teki Çukurova’nın zalim tuzu altında pamuk toplamanın sancısındaki aile üyeleri—Meryemce, Ali, Eli—birer çıplak bedendir. Onlar, pamuk tarlalarında ırgatlık yapmak için Çukurova’ya doğru son derece zorlu bir yola düşen, korunmasız, biyolojik yaşamı var olsa da, toplumsal ve siyasi açıdan tamamen çıplak bedenlerdir. Bu durumu en derinlikli bir biçimde özetleyen Meryemce’nin Çukurova’ya ayak bastıklarında dile getirdiğidir büyük olasılıkla:

“İndik ya! Geldik ya!” (459). Meryemce tıpkı yol boyunca başörtüsünün içinde taşıdığı kurumuş uğur böceği gibidir: “kadersiz, kimsesiz”. Bütün aile kadersiz, kimsesizdir. Yaşamaya değer olan hayatlar burada da gerçek anlamda öldürülmese de, sefaletle ve zulümle gözden çıkarılası çıplak hayatlara dönüşerek egemen iktidarın bedenler üzerine yaptırımlarıyla mecazi olarak can verir. Çukurova’ya indiklerinde tarlada toplanacak pamuk bile kalmaz; ancak Adil Efendi’ye ödenecek borçlar dağ gibidir. Benzer şekilde Yer Demir Gök Bakır ya da Ölmez Otu romanlarında da, köylünün yaşadığı derin sıkıntı, çıplak hayatlar üzerinde durur Yaşar Kemal. Bu iki roman destansı anlatım ve yoğun mitos içeriğiyle Yalak köyündeki köylülerin yaşadıkları zorbalıklarla baş etmensini ve mitoslara sığınarak kendilerine büyülü bir dünya, büyülü bir tutunacak dal aramalarını anlatır. Hassan, Ummuhan, Koca Halil, Hüsne ve Recep ya da Memidik’in pamuk hasadından elleri boş dönmelerinin ardından korku dolu bir bekleyiş hakimdir. Çukurova töreleri ve ağaların eziciliğiyle baş etmenin yolu ancak destanlar ve mitoslar yaratarak hayata tutunmaksa, böylesi bir durum gene “sözde” elden alınamaz ve iptal edilemez hakların yok olmasını işaret eder. Köylünün yaşamının çıplak hayatlar, çıplak bedenler olarak tehlikede ve modern bir toplama kampında olduğunu hatırlatır bize. Dolaysıyla Agamben’in toplama kampı ve egemen iktidarın pençesindeki kutsal insan ve çıplak hayat üçgeni Yaşar Kemal’in bugüne değin sözü edilen evrenselliğini böylesi bir bağlamda yeniden okumaya açabilir. Yaşar Kemal, bütün anlatılarıyla ve özellikle bu yazıda değindiğim romanlarıyla belirli tarihsel ve sosyal zamanda anlatır köyü, köylü insanını ve toplumsal düzeni. Ne var ki anlatılan yalnızca köy, Türk köylüsü, köylü-ağa sınıf çatışması ya da ilksel tarımsal düzenin değişim sancısı değildir. Yaşar Kemal’in hikâye anlatıcılığı, onun yaşamına tanıklık eden olaylar aracılığıyla arafta yaşayanların evrenselliğini getirir bize. Agamben’e göre yaşam, modernite ile birlikte haklar üzerinden alınabiliniyorsa eğer, modern egemen iktidarın hayatın dışına ittiği ve çıplaklaştırdığı hayatları anlatır bize Yaşar Kemal. Dolayısıyla günümüzde, büyük ustanın evrenselliğinin ayrıcalıklı bir parçasının Agamben’in bize sunduğu epeyce karamsar bir tablonun—modern toplama kampının modern sakinleri—içinden geçtiği kesinlikle düşünülebilir. Bu bağlamda, Yaşar Kemal’i yeniden okurken onun evrenselliğine dair öte bakış açıları için Agamben’in kutsal insan, egemen iktidar ve çıplak hayat kuramının böylesi mecazi -edebi bir paradigması aydınlatıcı olabilir.

Alman edebiyat eleştirmeni ve düşünür Walter Benjamin, Hikâye Anlatıcısı"nda, hikâye anlatıcılığını zanaatkârlığa özgü bir iletişim biçimi olarak tanımlar. Anlatıcılık artık işlevini yitirir; çünkü ancak zanaatkârlıkla birlikte varolan koşullar—insanların deneyimleri, bir olayı kuşaktan kuşağa aktaran geleneklerin oluşturduğu halka, elbette toplumsal hafıza ve geçmişin derin bilgisine dayanan bilgelik—giderek yok olur. Bu yok oluş yerini enformasyona bırakır Benjamin’e göre. Enformasyon zihniyeti bütün iletişim ağlarının artışını da beraberinde getirir (1968). Sonuç olarak, Benjamin’in bu savını bir noktaya kadar kabul etsem de Yaşar Kemal romancılığı için enformasyonun gene halk söylencelerinden, toplumsal bellekten ve geçmişin derin bilgeliğinden kaynaklandığını elbette söylenebilir. Yaşar Kemal kendi yaşantısından, kendi tanıklığından yola çıkar. Ortadirek’deki önsözünde Meryemce, Ali ve Elif’e ilişkin şöyle der: “ Bu üçlü benim yaşantım ve tanıklığımdır…” (1968). Yaşar Kemal bu söylemiyle gerçekte hikâye anlatıcısının küllerinin henüz kaybolmadığının en büyük ve en büyülü temsilcisidir. Çukurova’nın bitmek tükenmek bilmeyen yollarında, yakıcılığında, doğadan dilinde, kutsal insanda ve çıplak hayatlarda egemen iktidarın insanı mecbur bıraktığı evrensel hallerin büyülü yazarıdır.

Kaynakça

Yaşar Kemal, İnce Memed, Ant Yayınları, İstanbul, 1970.

Yaşar Kemal, Teneke Sarı Sıcak Pis Hikâye ve Ötekiler, Ararat Kitabevi, 1970.

Yaşar Kemal, Ortadirek, Ant Yayınları, İstanbul, 1970.

Yaşar Kemal, Yaşar Kemal Kendini Anlatıyor-Alain Bosquet ile Görüşmeler, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2008.

Giorgio Agamben, Kutsal İnsan, Egemen İktidar ve Çıplak Hayat, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 1998.

Walter Benjamin, The Story Teller, New York, 1968.

NOT: Bu yazı, Notos'un 18. sayısı (Ekim-Kasım 2009)nda yayımlanmıştır.

[1] Bu kavram Fransız filozof Michel Foucault tarafından ilk kez Cinselliğin Tarihi (1996) ile ortaya atılır. Foucault’ya göre iktidar cinsellik ve nüfus politikaları ile gerçekte bedenlerin zapt edilmesi aracılığıyla bedene indirgenir. Biyo-iktidar özellikle istatistik ve olasılığın kullanılmasıyla düzenleme pratiğine işaret eden bir kavramdır. Biyo-iktidar iki temel şekilde kendini var eder: İnsan bedenine bir makine olarak yaklaşan birinci şekli disiplin üzerine kurulan bir iktidardır; amacı bedeni disipline etmek, bedensel yeteneklerini geliştirmek ve bunları ekonomik denetim sistemleriyle bütünleştirmektir. Biyo-iktidarın ikinci şekli insan bedenin doğal bir tür olarak yaklaşır ve nüfusu düzenleyici bir denetim üzerinde yoğunlaşır. Agamben, Foucault’nun tanımladığı bu iki şeklin izini sürer. Michel Foucault, Society Must Be Defended: Lectures at the College de France, 1975-1976, Picador, 2003.

PAMUK PRENSES BÜYÜDÜ...

2009-07-30T13:44:00.000+03:00

ANGELA CARTER ÖYKÜCÜLÜĞÜNDE ERİL FANTAZİNİN DÜŞÜŞÜ

İngiliz romancı, öykücü ve feminist yazının en önde gelen ismi Angela Carter’ın (1940-1992) eserleri yirminci yüzyılın en özgün anlatılarından biridir hiç şüphesiz. Anlatılarında, büyülü gerçeklik, sürrealizm, fantezi, bilim kurgu ve gotik gibi pek çok edebi türü kullanarak çoğu kez peri masallarının ve mitlerin içselleştirilmiş cinsel alt metinlerini feminizm ve erotizm açımlamalarıyla ortaya döker. Eril dilinin fallus merkezli, doğrusal ve kadın-erkek, zihin-beden, doğa-kültür gibi ikili karşıtlıklar içeren hiyerarşik yapısını fena halde bozguna uğratır. Özellikle Grimm Kardeşler masallarının ya da Âdem ve Havva anlatısının geleneksel, kadını ikincil konuma öteleyen düzenine karşın Carter, kaosu, parodiyi, erotizmin ince mizahını ve büyülü gerçekliğin modaya uygun dilini içeren alternatif, parçalı ve güç dengelerinin tamamıyla yer değiştirdiği bir yapı önerir bize. Hikâyelerinin ve romanlarının içine metinler arası katmanlı anlatılar katarak üst-kurmacanın ve özellikle büyülü gerçekliğin etrafında bize çok farklı dünyaların kapılarını aralar. Kadınlık-erkeklik durumlarının hiçbir zaman yerleşik kimlikler olmadığını, kültürel/sosyal bağlamda kurgulandıklarını ve dolayısıyla da her daim değişme uğradığını, kullandığı dil ve mizahi yönüyle açıkça gösterir. Bu bağlamda, çocukluk masallarımızın-korkunç Mavi Sakal, savunmasız Pamuk Prenses, saf Kırmızı Başlıklı Kız, Güzel ve Çirkin ve diğerleri- kışkırtıcı bir biçimde yeninden yazımını içeren Kanlı Oda (2001) fallus odaklı söylemin çarptırılmasına dair en iyi örneklerden biridir belki de. Kanlı Oda derlemesi, on masalın ya da on mitin bozuma uğratılıp feminizmin aynasından ve erotizmin kurgusu üzerinden anlatıldığı bir yeniden yazım sürecidir.

Angela Carter, özellikle değişken kadın öznelliği ve yerleşik olmayan bir kadın kimliği konusunda ilkin M. Foucault’un iktidar kavramı ve söylemsel pratiklerinden[1] yola çıkar. Bu söylemsel pratikleri de çoğu kez fantezi ve gerçeğin alaşımı üzerine kurar. Böylece, büyülü gerçeklik diye adlandırabileceğimiz bu anlatı, tek bir eğilimin aksine çeşitli eleştirel ve kuramsal bakış açılarından geçer. Bu anlatım biçeminin esnekliği aslında büyülü gerçekliğin salt özel bir döneme ait olmamasından kaynaklanır elbette; dolayısıyla belirli eleştirel bir yaklaşımla da sınırlanamaz. Bu sınırsızlık gerçekte büyülü gerçekliğin geleneksel edebi söylemin karşısına alternatif bir biçem oluşturmasına da olanak tanır. Maggie Ann Bowers, bu biçemin yaratılma sürecini özetlerken şu noktalara değinir: “Bu sürecin ortaya çıkışını anlamak için belli bir yaklaşım vardır. Büyülü gerçeklik, aynı anlatı içinde hem gerçek hem de büyüyü kullanarak ikisi arasında almaşık bir tarz ortaya koyar; dolayısıyla geleneksel edebi kalıpların da dışına çıkar. Bu bağlamda büyü, gerçekliğin bir parçası olarak tanımlanabilir nitelikte olup birbirlerini tamamlayarak farklı anlatım biçemlerinin yollarını açar. (Magical Realism, 2005, s.67). Dahası büyülü gerçekçi diye adlandırılan yeni bir biçemin ortaya çıkışıyla birlikte kalıplaşmış edebi kurgular sınırlarının ihlali postmodernist edebiyatın da ayrıcalıklı özelliklerindendir. Zamora ve Faris büyülü gerçekliğin geleneksel edebi norm karşısında nasıl yenilikçi ve yıkıcı bir biçem olduğunu şu sözlere dile getirir: “Büyülü gerçeklik gerek anlam gerekse kullanım açısından çok yönlüdür; yıkıcıdır; doğası gereği, monolojik siyasi ve kültürel yapıları alaşağı eder; postmodernist edebiyatta özellikle kadın yazarlar tarafınca kadınlık kurgularında, sınırlar toplumsal cinsiyet, varoluş, siyasi, coğrafi olarak konulsa bile, sınırların ötesine geçer. (Magical Realism: Theory, History, Community, 1995, s.100-110). Bu bağlamda büyülü gerçekliğin çağdaş (kadın) edebiyat alanına uygulanması çok yönlü olarak karşımıza çıkar. Özellikle Carter gerek peri masallarının yeniden yazımında gerekse diğer anlatılarıyla, özellikle Sirk Geceleri (1984) adlı romanıyla, İngiliz yönetici sınıfı karşında farklı bir anlatım tarzı ve dili kullanarak kemikleşen patriarkal sistemi alaşağı etmek kaygısı içine girer haklı bir biçimde.

Carter’ın, Kanlı Oda’daki Karçocuk adlı öyküsü daha önce de söz ettiğimiz üzere Grimm Kardeşler’in Pamuk Prenses masalının son derece kışkırtıcı ve aslında müphem bir biçimi. Burada Carter, toplumsal cinsiyet kurgularının yıkıcı ve alternatif temsillerini göstermekle kalmaz, geleneksel anlatı düzleminde baba, anne ve kız çocuk üçgenindeki eril arzuyu da büyülü gerçekçi dil ve erotizmin olumlu anlamda çökertici etkisini kullanarak açımlar. Böylesi iyi bilinen bir masalın yeniden yazımıyla klasik masallarda her daim iyi, masum ve saf sıfatlarıyla özdeşleştirilen dişil figürü bir anlamda yapısöküme uğratır Carter: Tehlikeli, daha kötü ve ahlaksız. Bu bağlamda, klasik masallarda hep bir “kurban” olarak gördüğümüz kadın, kurbanlık çizgisinin de öte tarafına geçmiş olur; suyun öte yanından bakar bizlere. Bu noktada Karçocuk hikâyesindeki eril fantezinin hangi yöntemlerle altüst edildiğini açımlamak, içselleştirilmiş kadınlık-erkeklik ya da kültürel biçimde kurgulanmış hiyerarşilere dayalı bir yazının karşısında alternatif bir platform da ortaya koyar hiç şüphesiz. Burada, Fransız feminist eleştirisinin önde gelen ismi Helene Cixous’un “Medusa’nın Kahkahası”na gönderme yapmak Carter’ın dil işleyişini daha netleştirir. Cixous, geleneksel fallus odaklı psikanaliz anlatısından yola çıkarak Freud’un ve Lacan’ın izinden eril dilin eleştirisini yapar ve böylesi bir dilin içinde kadının üzerinde kurulan baskıya karşın kadınların bedenleriyle konuşmasının önemi ve kadın kahkahasının ironik-yıkıcı etkisi üzerinde durur; dişil sesi ön plana çıkarır: “Medusa ölümcül değil. Medusa çok güzel ve Medusa gülüyor.” (The Laugh of the Medusa, 1975). Ancak bu ifadenin içinde de salt güzellik ya da salt naiflik saklı değildir elbette. Cixous’un Medusa’sı tıpkı Carter’ın karakterleri gibi ironik, biraz ahlaksız, biraz edepsiz ve karşı cins söz konusu olduğunda çokça can yakıcıdır. Bu noktada Karçocuk’u psikanalizin büyük anlatısının karşı ışığında ve fallus odaklı dilin egemenliğinden sıyırarak yakın okumaya almak ayrıca önemlidir. Zira Karçocuk ilk başta tamamıyla bir eril fantazi ve Oedipus kompleksi[2] miti olarak okunsa da, metin boyunca annenin ve kız çocuğunun gizli işbirliği sayesinde eril fantezinin ve kadını erkeğe bağımlı konuma getiren büyük anlatının yerle bir edilişinin hikâyesidir gerçekte.

Karçocuk’taki anne-kız çocuk ilişkisinin hikâyeyi olumlayarak metne nasıl yansıdığını daha net görmek için klasik psikanaliz anlatısına ve gene Fransız feminist dilbilimci ve yazar Julia Kristeva’nın kullandığı kavramlara kısaca bakmak gerekir. Bu noktada Kristeva, Jacaques Lacan’ın “ayna evresi” ile “imgesel ve simgesel” düzenin izini sürerek onu büyük ölçüde eleştirir ve yeniden yazar. Lacan’ın imgesel ve simgesel ayrımının anneye özgü ve babaya özgü olarak kaydedip Lacancı bakış açısının derinlikli bir biçimde ataerkil ve cinsiyetçi bir yapıya sahip olduğunu gösterir haklı bir biçimde. Psikanalizde dildeki öznenin rolünü belirleyenin erkeğin penisi ya da kadının penisten yoksunluğu olduğunu belirtir. Lacancı simgesel düzen “Baba”nın Adı’”nı temsil ettiğinden Kristeva bu düzeni yeniden adlandırır. Burada, ayrıcalıklı bir yazını ve dili araya sokarak şiirsel bir söylemin ve gerçekte iğdiş edilme(hadım) korkusunun ön plana çıktığı evreden önce anneyle ayrıcalıklı bir etkileşim alanı olan semiotik/göstergesel uzamı tanımlar. Kristeva’ya göre bu uzam, fallus odaklı simgesel alana karşı bir platform yaratır. Bu noktada Kristeva şöyle der: “Semiotik/göstergesel dediğim şey, gerçekte çocukluğun dil öncesi dönemine uzanır. Burada çocuk mırıldanmayı öğrenir, ritim duyusunu geliştirir; ancak çocuğun dilsel işaretlerden de haberi yoktur henüz. Burada beden üzerinde açık bir enerji saklıdır. Ben, henüz sınırların var olmadığı bu müzikal araya chora adını veriyorum: Göstergesel alan. Annenin bedenine ait, dile düşmenin öncesinde var olan annenin bedeni tarafından tahakküm altına alınan bir mekân. Bir özne olarak chora, çocuğun bedenini, egosunu ve de kimliğini yapılandıran eril olmayan ritmik bir öznellik vizyonudur. “(Kristeva, 1984). Gerçekte Kristeva’nın bu düşüncesi, çoğu kez kadınların annelikle özdeşleştirilmesi nedeniyle çokça biyolojik özcülük olarak eleştirilse de, fallus merkezli dilin dışına çıkmak, böylesi bir dil düzeninde kadın konumunun değişkenliğini ortaya dökmek için iyi bir fırsat sunar bize.

Carter’ın Karçocuk adlı hikâyesine bu noktadan bakmak, metinde Kristeva’nın semiotik/göstergesel alanının ve “chora”’nın izini sürmek ilk başta öne sürdüğümüz tezi de doğrular bir bakıma. Karçocuk’ta, ta ilk cümleden metnin sonuna değin, Carter’ın da büyülü gerçekçi müthiş biçimsel girişimi sayesinde Kristeva’nın sözünü ettiği o şiirsel dili, ahenkli ses yinelemelerini görebiliriz: Bir çocuğun doğumuna işaret eden bembeyaz, bomboş bir alan, düşen karların kendince oluşturduğu hafif bir ritim, çatırdayan buz parçacıklarının ahenkli sesi, belli aralıklarla yinelenen örüntüler, eril ve dişil güçlerin yer değiştirmesi. Bütün bu öğeler, Kristeva’nın da söz ettiği şiirsel ve müzikal bir şekle gönderme yapar. Carter’ın, daha önce de belirttiğimiz üzere, daha etkin ve daha kötü ve ahlaksız karakter betimlemeleri de bu şiirsellik ve müzikal ahenkle koşut gider. Gerçekte Karçocuk, Kont’un fantezisin bir getirisi olsa da Kontes’in zihninden geçen “Nasıl kurtulurum şundan?” sorusu aslında bütün hikâyenin de kaderini belirler gizliden gizliye. Kont’un çocuk arzusu elbette babacan bir arzu değildir. Karçocuk’un belirmesiyle birlikte Kontes ondan nefret eder ve böylesi bir fantezi-çocuktan kurtulmanın yollarını arar. Bu noktada, Kontes ve Karçocuk birbirlerinin düşmanı gibi gözükse de, ilişkileri Kristeva’nın chora tanımını andırır bize. Anne ve çocuğun yüzeyde belli olmayan ancak metnin altına işleyen gizli işbirliği sayesinde Kont, yarattığı ütopya karşısında bir anti-ütopya buluverir. Kontes, eldivenini ve elmas broşunu kasten yere/donmuş göle düşürüp Karçocuk’a onları bulması için devamlı emirler yağdırdığında, anneliğe ait, oedipal öncesi davranışları da görebiliriz burada. Karçocuk her daim annesinin söylediklerini yapmaya hazırdır. Bu durumu, ilk başta Karçocuk’un öznelliğini yadsımak adında ya da onu eril fantazinin salt kurbanı olarak algılamak mümkündür. Ne var ki Kontes, Karçocuk’tan bir gül koparmasını isteyince Kont buna karşı çıkamaz. Hikâyenin doruk noktası aslında tam da buradadır. Gülün dikeni batınca, kan akınca ve Karçocuk feryat edip yere yıkılınca, o muhteşem arzu-çocuğun yere düşerek ölmesine dayanamayan Kont, arzusunu tekrar hayata döndürmek için öncelikli çare olarak “penis”ini kullanır. Ne var ki Carter burada klasik masalların epeyce dışına çıktığından Karçocuk’un Kont’un bu hamlesiyle tümden erimeye başlamasına pek de şaşırmamız gerekir aslında. Kont’un, çocuğu hayata döndürme girişimi tümden başarısızlıkla sonuçlanır. Kontes mutludur şimdi. Karçocuk ise gene doğduğu yere, bembeyaz karların içine gömülür. Bu durumu, başlangıçta da bahsettiğimiz chora’ya geri dönüş, anne rahmine geri dönüş olarak algılamak elbette mümkündür. Dahası Karçocuk’un erimesi, Kont’un iğdiş edilmesinin de güçlü bir eğretilemesine gönderme yapar. Böylece hikâyenin sonunda simgesel eril düzenin yıkıldığını görebiliriz. Bu bağlamda yineleyeceğimiz üzere, davranışları ve sözleriyle Karçocuk’un erimesine zemin hazırlayan gerçekte Kontes’tir. Bir başla deyişle üvey bile olsa bir anne figürü baskındır hikâyede. Kont’un patriarkal düzeni geri getirme çabası beyhudedir burada. Carter, son derece çevik zekâsıyla ve büyülü diliyle eril ve dişil güçlerin dengesini alaşağı eder. Klasik Pamuk Prenses masalına kıyasla daha şeytani ve kıskanç olan Kontes-anne, hikâyenin fazlasıyla tam merkezinde yer alır. Kızı Karçocuk ile gizliden gizliye bir anlaşma yapar ve anne-baba-kız üçgeninin seyrini belirler. Ayrıca, hikâyenin en sonu da anne figürünün önemini ve anneye geri dönüşü doğrular niteliktedir. Kont, erkekliği gerek kişisel düzeyde gerekse toplumsal düzeyde yeniden kurabilmek, eril düzenin yeniden sağlamasını yapmak amacıyla son çare olarak yerdeki gülü alır ve bu sefer karısına, Kontes’e uzatır kibarca. Ne var ki bu çabası da hâyalkırıklığı ile sonuçlanır. Zira Kontes gülü eline alır almaz elinden fırlatır atar onu: “Batıyor!”

Burada, Kont’un gülü yerden alarak Kontes’e uzatması saf aşkı temsilen basit romantik bir hareket değildir kesinlikle. “Gül”ün yazında çeşitli yıkıcı –yakıcı çağrışımlarına da bakmak gerekir. Gül, klasik anlatılarda Venüs’ü ya da daha sonra Meryem Ana’yı simgelemesine karşın zaman zaman da güçlü eril bir simge olarak çıkar karşımıza. Özellikle İran folk hikâyelerinde eril hazzın ve mahremiyetin güçlü bir göstergesidir. Burada da Kont’un bir başka eril fantezi yaratma isteği gül simgesi ile sunulur. Ancak Kontes’in gülü kabul etmeyişi, Kristeva’daki anneliğe ait uzamın bir sağlaması anlamına gelir. Bu, fallus merkezli ve Baba’nın Adı temelli düzenin de çöktüğünün açık bir göstergesidir.

Sonuç olarak Karçocuk, Freudcu bir bakış açısıyla iki kadın arasında baba figürüne yönelik arzu nedeniyle baş gösteren güçlü bir düşmanlığın hikâyesi gibi yorumlanabilir ilkin. Zira çocuğun yaratılmasındaki en büyük etken Kont’u gösterebiliriz burada. Ancak Carter’ın büyülü metni, feminizmin aynasında klasik psikanaliz anlatısının karşı tarafında kendini çözülmeye bıraktıkça, asıl büyük rolün Kontes ile Karçocuk’un metin yüzeyine çok da yansımayan işbirliği olduğunu görebiliriz. Böylece, son derece alaycı bir biçimde eril düzeni yıkar Carter. Dahası, metin boyunca gözlemlediğimiz, aynı zamanda da hissettiğimiz devimsel ritim gene eril düzenin dışını işaret eder bize. Karçocuk, Carter’in büyülü gerçekçi dili, sınırları ihlal eden erotik anlatımı ve elbette Kristeva’nın beden ile duyulara daha yakın bir göstergesel alan açılımıyla, (toplumsal) cinsiyet kurgularının ve güçlerinin zeminini tamamıyla sarsar; yüzyıllardır süre gelen masalların ritüelleştirilmiş biçiminde yerleşik bir çatlak oluşturur.

Referanslar:

Carter., Angela, Kanlı Oda, “KarÇocuk”, Everest Yayınları, Istanbul, 2001.

Bowers., Maggie, Magical Realism-the New Critical Idiom (Büyülü Gerçeklik- Yeni Eleştirel Bir Deyiş) Routledge, London, 2005.

Zamora., Louis, Faris., Wendy, Magical Realism: Theory, History and Community (Büyülü Gerçeklik-Kuram, Tarih ve Toplum) Durham, NC and London: Duke University Press, 1995.

Cixous., Helene, The Laugh of the Medusa (Medusa’nın Kahkahası), Signs, 1976.

Firestone., Shulasmith, Cinselliğin Diyalektiği, Payel Yayınevi, Istanbul, 1993.

Foucault., Michel, Özne ve İktidar: Seçme Yazılar 2, Ayrıntı Yayınları, Istanbul, 2000.

[1] Foucault (1926-1984), modern iktidarı, hiçbir şekilde temsili özelliği olmayan ve anti-hümanist yönü ağır basan bir süreç olarak ele alır. İktidar, Foucault’ya a göre, dağılmış, belirsiz, şekilsiz, öznesiz bir olgudur ama bireylerin fiziksel gövdelerini ve toplumsal kimliklerini oluşturur. Buna göre iktidarı bir üst yapı kurumu olarak gören ya da sınıf ilişkilerine bağlayan bütün modern kuramların yadsınması gerekir. Foucault için iktidar söylemsel olarak kurulur ve bütün yaşamı düzenler ama mutlak değildir; parçalanmıştır, çoğulcudur ve yaşamın her bir parçasındadır; beraberinde direnmeyi ve mücadeleyi getirmektedir. (Foucault, 1975).

[2] Freud’a göre Oedipal dönemde cinsel arzuları uyanan çocukta annesine yoğun bir cinsel istek ve bağlılık gelişir. Onun bu isteği babasını kendisinin karşıtı rakibi olarak görmesine yol açar. Babasını rakibi olarak görmesi aynı zamanda onda iğdiş (hadım) edilme korkusunu da geliştirir. İğdiş edilme korkusu erkek çocukta annesiyle cinsel bağ kurma arzusundan baskın çıkar. Bu durum erkek çocuğun babasıyla güçlü bir biçimde özdeşleşerek babayı ve böylelikle de diğer erkeklerle de ilişki olarak fallik (erkek cinsel organı) gücü ve iktidarı annelik bağına tercih etmesiyle gerçekleşir. Bu devre çocuğun karşıt cinsteki ebeveyne yönelik cinsel fanteziler ve bunların bastırılmasıdır. (Firestone). Bu anlatım, elbette ataerkil düzenin egemenliğinde geçerlidir ve özellikle Fransız feministlerce yapısöküme uğratılmıştır.

PAMUK PRENSES'TEN KARÇOCUK'A...ANGELA CARTER

2009-07-30T13:39:00.000+03:00

KARÇOCUK

Kış ortası; aşılmaz geçilmez, lekesiz bembeyaz. Kont ile karısı at gezintisinde, adam boz bir kısrağın sırtında, kadının atıysa kara, kara tilkilerin ışıl ışıl kürklerine sarınmış kadın ve kızıl topukları olan yüksek, kara, pırıl pırıl çizmeler giyiyor, mahmuzları da kızıl. Çoktan yağmış karların üstüne taze taze kar düşüyormuş; kar durunca bembeyaz olmuş bütün dünya. “İsterdim ki karbeyaz bir kızım olsun, “diyor Kont. Yola devam ediyorlar. Karda açılmış bir çukura geliyorlar. İçi kan dolmuş çukurun. Diyor ki Kont: “İsterdim ki kankırmızı bir kızım olsun.” Yine devam ediyorlar yola; ileride bir kuzgun, çıplak bir dala tünemiş. “İsterdim ki şu kuşun tüyleri misali bir karakızım olsun.”

Tarifini bitirdiği anda Kont, orada dikiliyormuş işte kız, yolun karşısında, bembeyaz teni, kıpkırmızı dudakları, kapkara saçlarıyla ve çırılçıplak; erkeğin arzusunun çocuğuymuş o ve Kontes ondan nefret etmiş. Kont kızı tutup bindirmiş ata, eyerin ön kısmına oturtmuş, oysa Kontes’in aklında tek bir düşünce varmış: Nasıl kurtulurum şundan?

Kontes eldivenini düşürmüş karın üstüne ve kıza gidip bulmasını söylemiş; atını mahmuzlayarak kızı orada bırakıp gitmekmiş amacı, fakat Kont demiş ki : “Ben sana yeni eldiven alırım.” İşte o anda Kontes’in omuzlarını örten kürkler havalanıp kızı sarmalamış. Sonra, donmuş bir gölün yanından geçerlerken elmas broşunu atmış Kontes: “Göle dalıp getir onu bana, “ demiş. Fakat Kont demiş ki: “Balık mı o, bu soğukta yüzsün?” İşte o anda Kontes’in çizmeleri ayaklarından fırladığı gibi kızın bacaklarına geçivermiş. Artık eti sıyrılmış, kemik kadar çıplak kalmış Kontes, kız ise kürkler içinde ve çizmeli; Kont üzülmüş karısı için. Hepsi çiçek açmış güllerle dolu bir çalılığa varmışlar. “Bana bir gül kopar. “ demiş kıza Kontes. Demiş ki Kont: “Bak, işte buna karşı çıkamam.”

Böylece bir gül koparmış kız, parmağına diken batmış, kanı akmış, feryat etmiş ve yere yıkılmış.

Ağlayarak atından inmiş Kont, pantolonunu çözmüş ve erkeklik organını ölü kızın içine sokmuş. Kontes, yerinde duramayan atını dizginleyerek dikkatle izlemiş onu; çok geçmeden işi bitmiş adamın.

Sonra erimeye başlamış kız. Az sonra hiçbir şey kalmamış geriye, bir tek, kuşun birinden düşmüş olacak bir tüy; karın üstünden, tilkinin birinin öldürdüğü bir hayvandan kalmışa benzer bir kan lekesi ve çalılıktan koparılan gülden başka. Kontes’in bütün giysileri yeniden üstündeymiş. Uzun elleriyle kürkünü okşamaktaymış. Kont gülü almış, yere kadar eğilerek karısına sunmuş, ama güle değdiği anda elinden atmış onu Kontes. Demiş ki:

“Batıyor!”

Kanlı Oda’dan (2001) Karçocuk. Çev: Özden Arıkan-Pınar Savaş

Why, What for, How ?

2009-03-24T11:56:00.002+02:00

Why, What for, How?

Aziz Nesin

A man and his wife walked into one of the most luxurious restaurants in town. Some men dressed in clothes like those of the old time marshals’ uniform opened the doors, took the overcoats of those entering the restaurant and showed them in.

The saloon of the restaurant was as big as an opera-hall. The man and the woman sat down at a table. The lights of the chandeliers hanging from the ceiling above dazzled the man’s eyes. They were stepping on the carpets with rich tuft. The starched white napkin was as large as a pillowcase. The waiter brought three forks, two spoons and two knives for each of them.

They ordered the meal.

There was music. The person who was playing the piano was out of sight. The violinist was behind the microphone. He must have been over his fifties. He was wearing glasses.

― “This the violinist …” the woman said.

― “Exactly…” the man said, “he will be playing here every night.”

― “I wonder if he still has any hopes left?...” the woman said.

― “From time to time his hopes are broken. But generally he is hopeful. Especially when he drinks…”

― “His hope when he first took up the violin…”

― “Maybe it is completely lost.”

― “Maybe he believes that he hasn’t been understood.”

― “Maybe that’s really the case.”

― “Everybody is a little bit like that…”

A group of ten people, men and women, came and sat at a long table next to them. There were four men sitting at the table on their left.

The man said to his wife;

― “I’m bored…”

― “Because of the lights,” the woman said, “they are too bright.”

First, the man untied the knot of his tie and then he undid his collar button.

― “Maybe you are bored because of the music…”

― “No,” the man said, “I’m bored because of the atmosphere. It’s very oppressive...”

The man was watching those who were eating their meals. The face of the man eating on the right side of him was covered with smoke. Then that face turned into a head of a rhinoceros. An enormous rhinoceros head. A rhinoceros with a human body had come to the restaurant and was eating a meal. Its jaws were opening wide, its cheeks were puffing up, then a big lump was sliding down his throat.

The head of an elderly woman had also turned into a head of a wild boar.

― “I’m bored … “ the man said.

― “Because it is hot …” the woman said, “there is cigarette smoke also.”

The man saw a head of a mule at the opposite table.

He said to his wife:

― Just look at them; they are all animals. Ugly, wild animals. Look at that woman. Isn’t she an orangutang?

― “That’s what you think,” his wife said, “it is because you are bored.”

― “What would the world lose if people in this restaurant dropped dead, now suddenly dropped dead?”

― “You used to like people.”

― “I like people, people … When a human being dies, the world should lose something.”

― “They may be thinking the same thing for you,” his wife said. I am sure they are saying, ‘so what if that guy died?’”

― “No … they don’t think. Look at that one whose eyes had grown as small as pin-heads. He hasn’t got any worries on this earth. Such a person can’t think. He wouldn’t know how to think…”

The hyena next to him was biting the cutlet as if it were the thigh of a calf.

― “They have their own problems too, of course.”

― “So they have … Only their own problems. A wolf has its own problems as well.”

After a while the man said again:

― “I feel as if I were being strangled...”

His wife said, “Let’s go out...”

― “Do you know what I feel like doing?” the man said. “I wish I were a giant among these animal faced people. Then I would stand at the door of the restaurant and put everybody sitting here through a test.”

While he was saying these things the man suddenly cried out,

― “My hands are getting bigger!...”.

― “You are getting taller too …” his wife said.

The chair the man was sitting on cracked.

― “Oh my God, what’s happening to you like this?” the woman said, “How big you have grown!”

In his seat the man was becoming bigger, growing larger and getting taller. The man, who had turned into a giant, suddenly jumped up from his seat and blocked the restaurant door. Then he shouted,

― “Heeeey!...”

The whole place shook with the sound. The people in the restaurant stopped eating and talking.

The woman in a begging voice said to her husband who was blocking the door,

― “Let’s go...”

The man shouted at the people in the restaurant:

― “Get into a line, all of you! I’m going to put you through a test...”

The people in the restaurant, because they were so frightened, formed a line in front of the man who was as big as four men now. The man asked the one standing at the head of the line:

― “Why?”

When the man couldn’t give him the answer, he hit him on the face with the back of his hand.

― “Get out! ...” he shouted.

He asked the next man in the line,

― “What for?”

When he couldn’t get an answer, he kicked the man on the ass and sent him out of the door. Then he asked the third person standing in the line:

― “How?”

When he couldn’t get an answer, he spat on the man’s face.

He said to a fat woman,

― “Who?...”

None of those in the restaurant was able to answer the questions of “Why, what for, how, who?” and the huge man threw them out with humiliating words.

Among the crowd, there rose a voice like a whizzing sound,

― “We should also ask him some questions...”

This whizzing sound caused a waving movement among the crowd.

All of them cried out,

― “Let us ask him questions!...”

One of them asked the huge man,

― “I’m a driver; tell me now, do you know how to pump air into an automobile tire?”

The man kept silent. He kept silent but his body got smaller, his height got a bit shorter like a deflating baloon. Then a woman said to the huge man,

― I’m a whore. Tell me now, how many positions you can take in bed!”

The man couldn’t answer this question either. He got smaller. He got much shorter. As he grew smaller, the people who were asking him the questions he could not answer were getting taller and bigger.

One of them came forward and asked,

― “Tell me now, when you are earning three hundred Turkish pounds per month, how can you spend three thousand Turkish pounds in a month?”

The man couldn’t answer this question, either. He wasn’t able to answer any of the questions.

― “Now, you are back to your former height and size¸ let’s go...” his wife said.

― “Right,” the man said, “I’m going to disappear completely by getting smaller and smaller. Let’s go before some other people ask me some other questions and before I disappear completely.”

The man and his wife went out. A cool breeze hit their faces.

― “They too must exist,” the woman said, “they too must live. If they didn’t exist, you wouldn’t be here, there wouldn’t be this uneasiness of yours.”

The man muttered to himself:

― “Why? What for? Where? When?”

Çev: Deniz Gündoğan

"Elime Tutun"... Belleğin derinliklerinde, dilsizliğin cinselliğinde...

2009-02-26T18:00:00.002+02:00

Elime Tutun, çevirmen Aslı Biçen’in ilk kitabı. Biçen bu ilk kitabında zihnimizin arka bahçesinde saklanan imgeleri farklı bir bakış açısıyla harmanlayarak su yüzüne çıkarıyor ve felsefenin, ruhbilimin, deliliğin, cinselliğin, dilin, özellikle de belleğin işleyişini irdeleyerek bir kadınla bir erkeğin karmaşık doğalarını açımlıyor. Elime Tutun, bir sözcük oyunuyla açılan ve temposunu son sayfasına kadar hiç düşürmeyen bir yapıt. Cinselliğini yitirmiş bir adamla kendi dilini yavaş yavaş kaybederek deliliğe sürüklenen bir kadının imkansız ilişkisi üzerine kurulmuş. Anlatının odak noktasında bir adamla bir kadın var ama sonsuzluğu, daimi derinliği simgeleyen deniz de baskın bir öğe olarak karşımıza çıkıyor. Cinsellik yoksunu adamla sözcük perhizine yakalanarak deliliğe adım adım yaklaşan kadın birbirlerini sevmeye çalışırken, onları aynı yaşam çizgisinde buluşturan Kadıköy-Beşiktaş vapur seferleri de gitgide cinselliğin, belki de cinselliksizliğin, deliliğin, belleğin çarpıcı, çarpıtıcı ve sarsıcı dönüşümlerine tanıklık ediyor. Bu tanıklık sürecine kadının kocası da eklenince, bütün bu sancılı yansımalar şiddetini ikiye, üçe katlıyor. Böylece sevişmesiz, yasaklı bir adam, kendi kurduğu ama sonradan denetiminden çıkan bir dille boğuşmak zorunda kalan bir kadın, cinsellik için kullanılan, hayatın bir yerine sıkışıp kalmış koca üçgeninde başlayan itişip kakışmalar, zihin oyunları, sayfalar boyunca sürüp gidiyor. Biçen sözcükleri, imgeleri öylesine derinlikli bir biçimde yoğuruyor ki, zaman zaman olayları, karakterlerin bellek işleyişlerini kavramakta zorlanıyoruz. Biçen’in düşünce biçimini ve imgelem dünyasını anlamaya başladığımızdaysa yazarın kaleminden dökülenler sanki daha yakına geliyor; önceleri bize biraz uzak ve soyut görünen eğretilemeler de zihnimizde tek tek anlamını bulmaya başlıyor. Sayfalar ilerledikçe Biçen bu kısa ama son derece yoğun anlatısında kalemini derine, hep daha derine batırmaktan çekinmiyor. Dilsizliğin dilini, deliliği, belleği, belleğin sınırlarını ve oynadığı karmaşık oyunları, cinselliği, cinselliğin kaybedilişini ve bunun yarattığı hezeyanları, histeriyi, tümünün sonucunda da ölümü anlatırken edebiyattan, ruhbilimden ve felsefeden de yardım alarak bu üçlünün derinliklerinde dolaşıyor. Bu yönüyle Elime Tutun’a salt anlatı demek haksızlık olur gibi geliyor bana. Yeri geliyor, yazarın “arka bahçesinde” saklananlar özyaşamöyküsü tadında dökülüyor sayfalara; yeri geliyor, yazar, yarattığı karakterler hakkında üçüncü bir kişi olarak keskin yorumlarını, gözlemlerini, çözümlemelerini sunuyor. Biçen sanki yıllardır zihninde biriktirdiği, hayatın üzerine yüklediği düşünceleri, anlamları, anlamsızlıkları, kıyıda yaşamanın yol açtığı sancıları, hatta cinselliği, dilsizliği, deliliği olanca gücüyle boşaltıyor kitabın sayfalarına. Sözcükler, imgeler umarsız bir biçimde sürüklenip akarken bir bakıma rahatlıyor yazarımız, üzerinden yük kalkmış gibi hafifliyor. Biçen’in farklı yaklaşımıyla şekillenen ve birbirini tamamlamak isteyip de tamamlayamayan karakterlerle okura sunulan bu anlatıda yaratılan dile de değinelim. Çevirilerinden aşina olduğumuz üzere Biçen’in dili son derece incelikli ve yapmacıklıktan uzak. Nasıl hissediyorsa, o yöne doğru çeviriyor kalemini. Bazen kalemi acıyla seğiriyor ve hüzünlü bir dille buluşturuyor bizi, bazen çılgınlığın tutsağı oluyor ve deliliğin pençesindeki bir akıl hastasının ağzından dökülenleri veriyor okura tereddüt etmeksizin. Fakat Biçen, samimi üslubuna karşın anlatısında ele aldığı konulardan dolayı yer yer kapalı bir anlatımı tercih ediyor. Sonuçta Elime Tutun için hem yazarın kişisel yolculuğunun, hem yaratılan sıradışı karakterlerdeki ruhsal sancıların, hem de dil, cinsellik gibi evrensel temaların belleğin penceresinden sayfalara dökümü diyebiliriz. Yazar bir sözcük oyunuyla başlattığı bu anlatımı gene bir sözcük oyunuyla bitirirken, bize de dilin gücüne bir kez daha inanmak düşüyor: “Elimi tut, Elime Tutun, elimden tut, elimde tutkun.”

Picus, Mayıs-2005'de yayımlanmıştır.

"Bittim ben Nihat"...

2009-02-26T17:21:00.007+02:00

"Niye böyle Nihat, niye böyle be?"

Bu sözler "Süper Baba" dizisinin son bölümünde Fiko'nun yaşamı delicesine yumrukladığına dair... Yaşanmışlıklara, gönderilmemiş mektuplar salımındaki bütün yaşanmamışlıklara, arada kalmalara, evetlerin hayırlara, hayırların evetlere dönüşümlerine, tıkanmışlıklara, bir aşk öncesi ve bir aşk sonrası bütün duraklara dair...Can dostuna öylesine naif bir soru...Bir çocuk masumluğunda; gerçekten bilinmeyene dair bir soru: "Niye?" Niye be?" Ama öylesine hırçın bir haykırış... "Bittim ben..."Sözcüklerin bittiği yer. Edimlerin bitti yer... Orta yaşın ardından bakakalmak yalnzca...Sevdiğine tutuk kalmak. Necatigil ustanın dizleri aklımda: "Sevgileri yarınlara bıraktınız; çekingen, tutuk, saygılı..." Evet, nedense hep saygılı... Ona saygılı, buna saygılı ama kendine saygılı değil. Tutuk... Evet..Kendinden başka her seye tutkun ama kendine tutuk, kilitli... Sonrası.. Hayatın daha da kendisi...İki nefes daha ve ölüm... Çok gerçek. Her gün gibi. Hani şu an suratımıza çarpan kış rüzgârı gibi... Tüm duyuların uyaran bir alarm gibi.Ağzını açıp o sözleri dökememek. Nedense. Çünkü "Hayatın her duruma hakkı var mıdır" diye soran Rainer Maria Rilke gibi.. Çünkü hayatın her duruma hakkı var; her şeye... O kilden mucizeler yaratacak insan sanki. Başka çaresi yok ki... Sözlerden, edimlerden korkmamayı becerebilmek. Sonucu ne olursa olsun. Gitme diyebilmek ya da kal diyebilmek ya da her neyse. Zorlamadan, o kalıplaşmış hiyerarşiyi kurmadan... Kadın- erkek, erkek-kadın, kadın-kadın, erkek- erkek ya da erkek-kadın-erkek. Fark etmiyor çok da. "Gönül dostu" çizgisine inanıyorum ben daha çok. Gönül gözüne...İşin özüne... Diğer meseleler iyi, hoş ama... Hep bir ama'sı var... Diğerinde ise sadece hiyeraşiden, baskıdan uzak. Karşılılı etkileşimin, konuşmanın oldugu güneşli pazartesiler, salılar, çarşambalar... Ne kadar yetecekse artık. Sadece sözcüklere dökebilmek yüreği. Yüreğin dalglarını karşı tarafa geri verebilmek. "Akasya kokulu sabahlarımı geri verin" diyebilmek... " Geri verin zamanımı" diyebilmek... Sonra neredeysen orası olur işte masal. Masallara inanmayı bırakmamak; içindeki çarpık kodları çözsek de--biraz mizah burada; ah feminizmin yıllar yıllar boyuncaki dayanılmaz hafifliği! Çekirdekten yetişmek insanı mahvediyor!-- bir yanım masallara inanmayı sürdürmeyi seviyor. İnanmayı sevmeyi sevmek gibi...Sonrası, eğer aşk diye bir sey için konuşuyorsak burada...Nedense "Süper Baba"nın bu sahnesini günlerdir durmaksızın izliyorum. Sen çok yaşa e mi Şevket Altuğ! Nedense. Yara var mı? Bilemiyorum. Var belki de... Eskilere gömülü çok. Çok çok sonradan gelen bir cevap. Etkisi..

? ?

Her şey sorulardan bir üçgendi çokça zamandır. Ama artık değil. Çünkü gerçek sözcükleri yüreğe dökememek; zamanında. Zaman-mekan-insan'da yaşanılıyor her şey. Kaçıyor işte o an! Yıllar sonra geri gelse de... Bir yan, fevkâlede önemli bir yan, eksik... "Eksik bir şey mi var " diye sorası geliyor sonra, çokça. İtiraf edememek. O anın sarhoşluğu ama içinde ince bir sızı. "Niye? Niye be?" Zamanı geri döndürdüğünü zannetmek. "Unutma Bahçesi"ne elinde çadırlarla gidip kamp kurabilmeyi düşlemek. O düşün peşine takılmak ama aslında unutmak diye bir şey olmadığını görmek. Unutursa yavaşlar insan. Yavaşlarsa unutur. Düş insanı yavaşlatır. Yavaşlarsa insan... Yavaşlamanın yeni bir şeye başlamak olduğunu zannetmek. Her şeye yeniden başlamanın unutmanın hızını yavaşlattığını zannetmek. Sözlere, edimlere yeniden daha yavaşça, belki bu sefer daha kendince, daha bilinçle ne istediğini bilir gibi başlamak. Ve eskinin kendini öylece unutturduğunu zannettmek. Unutmak-yavaşlamak-unutmak-yeniden başlamak. Zor kavramlar, zor sözceler. Grifit. Ama çok kolaymış gibi yaşamak. Nedense."Süper Baba"'nın sonu mutlu bitiyor. Kal diyebiliyor Fiko. Kız kalıyor. "Çengelköy olur masal çünkü". Süper bir kahramanın masalı çünkü. Süperman-Süper Baba.... Gene feminist duyarlılığın dayanılmaz hafifliği! Hodri meydan diyesi geliyor mu bu insanın burada; "Süper Baba"'nın eril kodlarını çözesi geliyor mu insanın şimdi! Kız edilgen, erkek etken diye söze başlayası geliyor mu ya da kuşatıldığımız "heteronormatif" düzeni yeniden ürettiğimize dair neleri bulabileceğimze--dizide çok şey bulursuz bu konuda, ayrı konu şimdi-- ilişkin söze başlayabiimek. Bana göre, pek değil! Masallara inanmayı sevdiğimi sevdiğimi söylemiştim... Bazı "şeyleri" o pek mühim yapısöküme uğratmak, kodlarını yerle bir etmek istemiyor insan zaman zaman. Öyle kalsın istiyor. Naif. Bazen sorgulanmadan. Bazen Çengelköy masalı gibi. Dünya iyi bir yermiş gibi. İlkokul şarkıları gibi. Ya da "Dostlarım" (Sevinç Erbulak) şarkısındaki gibi...

"özgürlük uçsuz bucaksız bir ülke
sevgin ışık tutmazsa yolunu bulamam ki
mutluluk uzansam tutunacak kadar yakın
dostlarım olmazsa tadına varamam ki
hiç bir olay gerçek olmaz
dostlarıma anlatmadan
hiç bir sevinç tamam olmaz
sevenle paylaşmadan
masallar masal değil
sevgiyle anlatmadan
dostlar arasında bugün sevgiyle dolu yüreğim"...

Belki fazlasıyla gizemli bir hava, belki de fazlasıyla romantik? Her şey söylem üzerine kurulu değil mi zaten? Söylemin kendi aynamızdan yansıyan gücü. Çoğunlukla örülü düzene karşı koyan, kendi alternatif platformumuzu ya da direnişimizi de yaratan karşı bir düzlem. Ama bazen...Öylesine naif, olduğu gibi kalsın istiyor insan.

"Bittim ben Nihat"! haykırışının bedenimde yarattığı dalgalar gibi...

http://www.youtube.com/watch?v=FRHuIsHZd6c

Eşekarısı-Yurdanur Hocam'dan...

2009-02-26T17:19:00.001+02:00

Eşekarısı

Yurdanur Salman

Eşekarısı zehirli iğnesini uzun zamandır kimseye ya da hiçbir şeye batırmadı. Bu nedenle içinde çok zehir biriktiğini tahmin edebilirsiniz. Bu kez işe giriştiğinde çevreye, bu arada size de biraz zehir sıçrarsa, bunun nedenini biliyorsunuz. Ayrıca dil, öykünme, yineleme, hızlı düşünme, kayma, sürçme, dolaşma gibi nedenlerle kaçak yaptığından, hepimize –bir katre de olsa– zehir düşmesi kaçınılmaz görünüyor. Ama biliyoruz, birazcık zehir bazen pan-zehir de olabilir. Haydi bakalım, şimdi zehir başına!Söz konusu muz olunca, bu maymunlar kendilerini tutamıyorlar... Biliyorsunuz, muzlar sık sık söze konu olurlar. Belgesellerde de, maymunların beslenmeleri açısından muzlardan söz etmek kaçınılmaz gibidir. İşte söz konusu muzlardan biri olunca –olgunlaşınca diye anlayınız, sözdizimsel olarak başka türlü anlamanıza izin verilemez– maymunlar kendilerini tutamıyorlar. Yani, maymunların denetim düzeneği, söz konu muz olgunlaşınca işlemez oluyor, değil mi? Belki de değil. Anlatılmak istenen, muz söz konusu olunca – muzu düşünecek olursak/muzu göz önüne ya da ağız önüne aldığımız zaman – maymunlar kendilerini tutamıyorlar. Eh, biz de dilimizi tutamıyoruz... Maymundan geldiğimiz çok belli değil mi?....ekonomimiz olsun, .... dış ülkelerle ilişkilerimiz olsun .... hamdolsun .... çok iyi durumda... Konuşmacı birşeyleri fena halde oluşturmaya çalışıyor. . . Oluşturduğunu sanarak ya da buna inanarak arada bir de birilerine hamdediyor. Ama iyi duruma getirdiği şeylerin bir listesini yapıyorsa, “Hamdi olsun”u ulamayla söylüyor da olamaz mı? Hangisi olursa olsun, bu bağlamda fark etmiyor artık, hamdolsun!....gerek.... olsun, gerek.... olsun...Neden gerek olsun? Gerek gerekiyorsa olsun olmasın! Ben bile zehirli iğnemi batırırken ekonomi ilkesini gözetiyorum. Yoksa bu kadar gereğin ortaya çıktığı bir durumda nasıl yeterli zehir olsun? Ya gerek .... gerek....ya da....olsun .... olsun olsun, neyimize yetmiyor? Dil kalıplarını bile bol keseden harcıyoruz, sonra gerek olduğunda elimizde bir şey olmuyor! Konuşmak için mi konuşuyoruz? Sözcükleri, kalıpları, dilbilgisi çatılarını boşa harcamak için mi? Böylece elimizde dilsel araç olmasın! Eşekarısı da gelsin bizi soksun! Eh, bu da bir seçim! Belki bu zehire tiryaki ya da şerbetlenmiş olanlar vardır! Olsun! Böylece eşekarısının zehirine de biraz gerek olsun.Türkiye’de hiç değişmeyen bir yara var.(bir haber bülteni)Türkiye’de bir yaranız mutlaka olacak, bu yara da zaman zaman değişecek. Yaralar bir yana, değişmeyen yaralar ne kadar da can sıkıcıdır! Hatta, yaranızdan canınızın sıkılmaması için, üstüne çeşitli maddeler uygulayıp o yarayı zaman zaman kaşımalı, değiştirmeli, geliştirmeli, azdırmalı, yaşatmalısınız. Ne de olsa Türk insanı yarasından sorumludur! Ama bir yara var ki o sürekli değişiyor, kılıktan kılığa giriyor. Hangi çareyi uygularsanız uygulayın, iyileşmiyor, büyüyor, azıyor, denetlenemez duruma geliyor! Eşekarısı zehiri uyguluyorsunuz, gene değişmiyor, iyileşmiyor, kapanmıyor, daha da beter oluyor? Ne yarası mı? Bildiniz! Elbette dil yarası ya da dil (gönül) yâresi bu onmaz yara!.... aracı firmalar aracılığıyla... Arada birşeyler eksik kalmamış mı sizce, Tanrı aşkına? Aracı firmalar aracılığıyla aramak, araya bir şey sokmak, arayı bulmak, arayı yapmak, arayı bozmak falan filan felan fişmekân gibi? Bir şeyin bunca kez yinelendiğini işitmek, gene de bir eksiklik ya da tam olarak anlatılamış bir anlamla karşı karşıya kalmışlık duygusu yaşamak insanı kendi dil ya da anlama yetilerinden kuşku duymaya sürüklüyor. Ne hakları var bizi bunca eksiklik, yetersizlik, anlayışsızlık duygusuna sürüklemeye? Oldu olacak, insan araya bir şey daha sokar da, art arda dizdiği sözcükler arasındaki anlam bağlantısını tam kurar, dinleyene –belki anlatanın kendisine de– hayırlı bir yardımda bulunmuş olur!....birlikte paylaşalım...Bunu ancak mafya üyeleri yapabilir ya da yapmalı... Vurdukları voleyi –tele-vole, uzaktan vurulmuş vole de olabilir bu– birlikte, herkes oradayken paylaşmazlarsa, üyelerden biri kaçak yapabilir, onun için sıkı denetlemek gerekir böyle paylaşmaları. Yani iş paylaşma olmaz da, payla-ma’ya dönüşebilir. Mafyanın paylama’dan çok, hatta paylaşmadan çok yararlandığını biliyoruz. Birinde biri birini paylıyor, öbüründe birşeyler payla-ş-ılıyor. Buradaki –ş–, işteşliği göstermeye yetmiyor mu, Eşekarıları’nın Tanrısı aşkına? O zaman birlikte paylaşmak, örneğin eğlenceyi, öğrenci, işçi vb. Birlik’inde paylaşmak gibi anlamlara gelmeli de, lafımız yerini bulmalı! Buradaki fazlalıktan gelen yanlışı benimle birlikte paylaşabildiniz mi acaba?....felsefik/coğrafik ...fik ...fik ...fik... (sizin için fık, fuk, fük de olabilir)Bu türden fik-fik-lemeler fena halde can yakıyor... Bir kere çok sivri uçları var... Sonra garip bir “sıfatlık” biçimleri var... Felsefî/coğrafî olsalar, Arapça sıfat olacaklar... Ekonomik/politik olsalar Fransızca sıfat olacaklar. Ama sonlarına bir –k taktıkları için yalnızca batıcı, fena halde acı verici, can ve beyin yakıcı oluyorlar. Benim iğnemin ucu da keşke bu kadar batıcık, incitik, zehirleyicik olabilse... Çok zorlarsam olabilir belki?Ortaya.... bir şey yapmak...Ortaya koymak... olabilir. Ortaya sermek... olabilir... Ortaya dökmek de... olabilir. Baklava tepsisini ortaya getirmek de olabilir ve çok iyi olabilir. Ama ortaya göstermek... ortaya sergilemek... nasıl olabilir? Bunu ortaya göstermedikleri için, ben de tam ortada bulunduğum için, gösterilen şeyi neden bir türlü göremediğimi hep merak ediyorum. “Salt çeşitleme üretmek adına ortalarda böyle başıboş dolaşılmaz,” demek geliyor içimden.Pek çok sektör sekte yedi.(TV programı)S-s uyumuna dikkat edin, yalvarırım. Ben sektör değilim, ama hiç sekte yemedim. Sektör olmadığım için mi hiç tadamadım şu sekte denen şeyi? Nemene bir tadı var acaba? Pek çok şeyin sekteye uğradığı ülkemizde, insanlar, firmalar, sektörler, Sekte’ye uğrayıp arada bir sekte yiyecek zaman da bulabiliyorlar demek ki? Eh, afiyet olsun, ya da olmasın. Her şey sizin iyi niyetinize ya da dil duygunuzun esnekliğine bağlı artık!Bu yıl vergiden 5 katrilyon gelir... (gazete başlığı)Gelir mi, gelmez mi? Birisi hesabını yapmış, tahminde bulunuyor, gel-mek fiilini geniş zamanda çekerek bu tahminini bize iletmeye çaışıyor. “Gider” de deseydi aynı dilbilgisel açıklamaya ve anlama varacaktık. Evet, gazete başlıkları kısa ve özlü olmalı, ama anlatmak istediğini kısa yoldan ve eksiksiz anlatmalı. Haberin altını okuyorsunuz: Aaa, meğer bu “gelir”, geniş zamanda çekilmiş fiil değilmiş de, admış. Yani bu yıl vergiden 5 katrilyon “gelir” sağlanacakmış. Bu sağlamayı okurun yapması bekleniyor; gazete demek istediğini tam anlatamıyor. Ben de o gazeteyi, doğrusu, ilk elden doğru haber almak için değil de, kedilerime tuvalet kâğıdı yapmak için kullanıyorum. Bu durumda, kendi iğnemle kendimi sokmam gerekiyor ama ben bu zehirlenmeye dünden razıyım. Birilerinin bunun cezasını ödemesi gerekiyor çünkü!... ‘nın olmalı mı, olmamalı mı? Ya da ne zaman olmalı, ne zaman olmamalı?“Çocuk ve annelerin...” Böyle deyişleri okuyunca ya da duyunca, başlıyorum dört işlemden toplamayı uygulamaya. Neden mi? Hiç bilemiyorum ki kaç çocuk olduğunu! “Çocuğun ve annelerin mi?” “Çocukların ve annelerin mi?” “Ne fark eder?” dediğinizi duyar gibi oluyorum. Ama inanın bana bazen tek çocuk ya da çok çocuk olması çok fark ediyor! “Çocuk”un düşürülmeyeceği zaman var, “çocukların” düşürülmeyeceği zaman var, “çocuklarının” düşürülmeyeceği zaman var! Aynı mantıkla “nın”ın düşürüleceği zamanlar var, düşürülemeyeceği zamanlar var. “Delirdin mi?” diyebilirsiniz. Başkasının yapması gereken hesapları ben yapmak zorunda kaldığım ve hesabı doğrultamadığım zamanlarda, delirmenin eşiğine geliyorum ve iğneme hâkim olamıyorum!

Kitap-lık, Sayı: 63 / Temmuz 2003

A WAY TO SOUL

2009-01-17T12:43:00.003+02:00

I. WHEN DOLLY MEETS SOLE

She was, at full length, lying on that floor as cold as stone-cold when I happened to find her. Was she dead? How on earth nobody has seen this little creature here! So crinkled up just round the corner of this rest-room, oh no! Shit house… Yes this god damn bloody shit house, this cesspool! Oh so bloody place, “Tangoneon” “Caminito! So Buenos Aires! Anyways. Oh, no! That cleft forehead! Her forehead, left side, was drenched in blood; she was unconscious, I guess…and through that terrible bobbery I could still hear Caminito playing onstage:

Little path that time has erased,
That one day saw us pass by together,
I have come for the last time,
I have come to tell you my woes.
Little path, you were then,
embroidered in clover and flowering reeds,
a shadow you will soon be,
a shadow the same as myself.

I could still hear the crusty touch of high heels on waxed floor…Ladies and so called gentlemen…Not the right time to think about gentlemen, definitely! It is the time for just grabbing a bunch of used toilet roll and compressing her forehead. And throwing some drop of water to her face. Yes, water droplets, help us please! Oh, how severe! Running blood is all I could see now, so more toilet roll! All used and scarlet. Aha! Yes! And a bit of cologne—which I sometimes keep for myself in my purple bag— Yes! Now I could see the greenish eyes of her half-opening and chapped mouth hardly whispering “take me out of here!”

So, half alive she just leaned on me and my arms, free flowing, wrapped around her slim mignon body. I thought I should just sneak off, the back door opening to bus stops, a few yards to the Theatre. But no! No bus stop, for sure, look at us! There must be enough money somewhere in my bag, just for the cab. After all I’ll do some fancy lady’s hair tomorrow morning and I already have a hard tip from tonight’s cigarette selling; one good damn thing for tonight! Oh! I kept hearing jumble words of her now “if I could only…just...oh, don’t... don’t do that! ! Don’t! I say! where, is she, where now...”

When we were about to fade away in dusk, chilly breeze turned up to be more and more harsh and the fabric lined streets of my beloved Buenos Aires became more and more shady. Far behind I could still hear the laughing high heels running into each other, now with Fui Mos playing:

We were the traveler who doesn't beg, who doesn't pray
who doesn't cry, who lay down to die.
Go...!
Don't you understand that you are killing you..?
Don't you understand that I am calling you..?

That was how I found my Sole, my mignon, the dearest!

About twenty minutes later, we were safe, now at my place on north Paso Street, a little apartment facing towards a kosher food nexus and 19th Century Art Noveau Building, now in restoration. I prepared the small spring couch for her, changed one-week bed sheets and brought her a thick blanket. She lay down, hardly trying to speak. Her forehead was not bleeding anymore, but I rushed to the bedroom to grab a piece of clean cloth with a bit of tenture d’iyote. When I came back to her side, her eyes were wide open. I could see an amazing deep marbling green; too bright but still… Ah yes, the look of Edith Piaf.. somehow…Yes! She seems to poke out of somewhere, calling “Non, je ne regrette rien”. Now I realized I was just staring at her. Too much of staring, I guess. I decided to bring her some tea, to calm her down, whatever happened to her, tonight! I wanted to learn, I wanted to ask.. But.. How… When I was just about to pull myself together to bend towards the kitchen, she spoke. Yes, her words were barely heard. Or did I just get her wrong, Oh!

“I killed him, I guess”

“You, what??”

“I killed him…My husband…. and Ezra… my daughter...”

“What!! Oh, what! You killed your daughter too?”

“Oh no! She’s… She’s….don’t know…”

I could definitely feel the wind chill from my back ajar window, creeping inside. I have to make some tea, for sure. And now she couldn’t hold her deep green eyes open any longer; all of a sudden her head just dropped aside. Oh what a night! I sighed to myself. Who was she! Was she meant to die here!! In this cramped lonely cold apartment. What I needed is just this, in my blank blink life? I felt myself unceasingly rolling down and down, through a swirling hole tonight, as if I’m Alice in Wonderland… or Alice in Rednowland cause tonight I had enough blood, for sure.

Yes, I must make some tea. And put some music on, as well. Damn it! I love Tango, anyways, so Soledad. Playing now.

In my loneliness day by day,

my life was in agony.

The hurting gave me the courage,

to continue, to continue...

A few minutes later I sat beside her, holding a cup of tea in one hand, in case she wakes up. I wanted to touch her tight face somehow. She is a plain beauty, I say. Oh, I could see that deep green eyes and dry mouth opening again. Her voice sounds somehow dry as well.

“Please help me… I killed my husband, just stabbed him…cause… cause…”

Soledad.. is still playing…

“Ok, first take a sip here, it’ll calm you down, then tell me everything far from the start, please!” Without saying a single word, she, in a rather brisk way just bent down and grabbed the cup from my coldish hand and it all started since then. Now the mouth of her has turned into a breath of fresh air, a breath of fresh soul breaking through her bruised body, now telling everything just like a flash…

“My name is Sole…hmm…oh it hurts! My head! That bastard stole money when I was just coming from…it hurts…I remember him; but slight images revolving around my mind. Thank God, I still have my bag, identity cards and etc…Why did I come to that bar… I hate Tango you know, you love it, I guess. It is so cliche, passion and love and the wit, they say. Love does not exist! All imaginary relations everywhere. Oh my Ezra… where is she now? You know I killed him…”

She took a deep breath inside; as if she inhaled the every bit of bitter world surrounding her; she was in a way in her uncanny womb now; ready to rush out…ready to pour out…

“I was home early today, we had a boycott in the cafeteria, about food prices, and you know I work at that big clothing store a “Peuque” just a few meters to the Subway. I work as a “saleswoman”, they say so. I guess, I was home early today… and oh dear Ezra...and He!! He was pushing Ezra towards the wall; the only hanging picture- Klimt falling down, breaking into pieces. And he was swooping down on my Ezra, making those familiar groaning, eyes seeing red, the familiar beast self once more; clumsy but breezy hands all over my little Ezra’s body. Like Leda and the Swann, all I can say;

A sudden blow: the great wings beating still
above the staggering girl, her thighs caressed By the dark webs, her nape caught in his bill,
He holds her helpless breast upon his breast….

“Ezra could not scream or shout. I know she was frozen deep inside, somewhere; motionless, without any kind of reaction; locked!

“So I knew the silence, I knew it, believe me but eventually I heard her body bursting out; screaming all over again. Zeev didn’t notice me at all; he was far too occupied. And my mind…and my body. I felt totally paralyzed. I felt I was at the edge of an abyss, dark waves mounting up; up to my neck, taking my life all at once. I could not breathe for a while; it ached far too much and when I started to breathe heavily all I took inside was just smoke; tasted completely dark and cruel. And my mind kept saying the word on and on. I, on my tiptoe, went to the kitchen. I remembered the very first day that I embraced my little Ezra into my arms…

“So a few minutes later…three stabs on the back… and the greenish carpet was already full of blood just creeping away, creating a thin path. All I can say is, now…all I can know is.. All I figure out is …but Ezra!”

Soledad…has stopped playing… I must change the record, now… But as I sat and listened to this mignon woman, called Sole, my whole body seemed to be buried under white muddy avalanche. I was totally shaken by deadly snowpack and my heart was sunk into deep blue waters. Cold. It is damn cold. I can’t laugh anymore. I can’t do my usual giggles anymore. What have you done to me, Sole?

Adios Nonino…

Playing now….

Dream of the past that accuses me,
hands that don't want to forgive.
Friendly pain of existing with your shadow,
regret of knowing you are good.
Distant pain of hearing the dead voices
that name you again and again.

“Where is Ezra now?”

“Don’t know…I really don’t know…I was deep frozen, as cold as marble; could not speak, move or feel anything for a while. Just following the thin bloody path rolling around me; could not feel anything but nausea; could not touch anything, but my head just fell into my murderous sweaty hands, I guess. And when I opened my eyes and moved my body I realized she was not there… she was not there…The door was half open. I could hear people laughing downstairs in the second floor. I could hear people walking in high heels, in quicksteps. But I could not hear my Ezra’s… could not feel that she was there. She was gone. Gone! I was totally frantic and went out to look for her… Each corner, street, cafes, restaurants, bars…and I ended up at Caminito…and then you…Oh! Don’t know where she is now…I’m going frantic. It hurts a lot…”

This should be the utmost destination where words don’t really get along well with us, because I don’t have anything to say now, to this mignon woman. She was already overdone; her eyes were about to fall asleep once more. I just stooped down and whispered: “Try to sleep now. Let us see the morning then. We’ll figure it out, I guess.”…

Oh what a night! I once more had the deepest sigh in the world, maybe. In the small hours of the morning I should have some sleep too. The music… Stopped…Hard times.

II. WHEN MORNING HAS BROKEN

I got up dazed and confused. Little people, something like Lilliput people, were in my hell head, hammering me all through that couple of hours of the remaining night. I put on my purple flowered blouse and tight jeans and went to living room. It was a damp –usual-- morning; I could feel the tapping water from –once more-the broken pipes and feel wet fog definitely creeping inside. Sole was still sleeping. I thought to myself once more; she is a plain beauty; from a to z. Her name Sole and her soul…what a matching couple, dear! I should turn on the heater, make some tea and prepare a French toast for her.

“Heey, is that you?”

“Oh dear, are you awake or have I disturbed you, Sole?”

“No, no I’ve just woken up.. It seems it’s been ages since I’ve been sleeping on this sofa.”

“How do you feel today, do you have any pain, your forehead?” I guess I was trying to show that she must not be afraid of me and of this small apartment.

“No, it hurts a little, but I’m allright. Thank you. Thanks. What’s your name, by the way?”

“Hmm, Dolly. I’m Dolly.”

“Is that all? Dolly! It sounds much like a nickname or…”

“No, my name is Dolly and I have a good plan, I tell you.” I smiled at her. And she, in return, smiled at me; she has that crooked smile, oh dear!

While we had a long-breakfast, she seemed much better; but kept telling me about Ezra. I couldn’t read a single mark on her tight face, telling me that she regrets of her murder. No! Not even the slightest clue. She seemed far too confident and somehow bright; but kept wondering only one word: Ezra. So I told her my humble plan. She, once more returned a crooked smile at me; this time a smile of gratitude and trust, I guess.

About half an hour later, we swept into a trampede of commuting pedestrians, swirling around ourselves, on all sides. We fled to the nearest side street to escape the onslaught of people and extended range of shops, kiosks and also heavy traffic. So once more welcome to our Jewish district of beloved Buenos Aires, the garment district “Balvenera” with fabrics with all kinds and bright colors, bazaars, markets; somehow resembling lower East Side of New York. It was 15.00 in the afternoon. So where to look first? It was for sure she wouldn’t go back to the home. Actually neither of them would go! So where would Ezra go first? Or if she felt like hiding where should we go ahead? I looked at Sole, her tight face one more. The bandage on forehead just told me everything, in fact: somehow I got the green lights of where to head for.

“Does she like or hate Tango, like you?”

“Oh, are you asking me this? No, she loves it. She is now 14 and she’s been dancing Tango for 2 years. I’ve already checked out some places, just after… you know…But why do you ask?”

“Maybe we should start looking…at some other bars or cafés; rather than hospitals or somewhere like that. You told me that she longs for taking her liberties; a waywardly girl!

“That’s right, you know I’ve always told her that she is somehow too young to get engaged in… but dear, she never listens to me! And I know that she has some friends, all of them just gather together at that bohemian place; they call it “Garage del Tango”, I guess. It should be down; a few meters walk from the Folks Theatre…at the far end of Rivadavia Street. I’ve not been there just after…you know…and I don’t know why I couldn’t think of that…why…”

While we were walking down along the Corrientes Avenue 348, stone red and creamish art noveau buildings seemed dwindling away and we were branching out each corner, shop, traffic light, large and small food nexus, tobacco package store, cars, pedestrians just to see a familiar face; maybe a friend of Ezra’s. Sole was far too nervous than last night but at the same time seemed far self-assured. She is a woman of contradictories I guess. Now far from the corner, Florida, I heard slight twilight tunes of Buenos Aires playing

My beloved Buenos Aires,
the day I see you again,
there will be no more sorrow or forgetfulness
The lamp of the street where I was born
was witness to my promises of love,
It was under its dim light that I saw her
I saw my pebeta as bright as a sun.
Today luck wants me to see you again,
you my beloved city porteña,
and I hear the lament
of a bandoneón,
asking for his heart to be set free.

Oh! I must call the big boss, to let him know… I’m here all day long and night. It is already 17:00 pm. During our hectic walk, we happened to find ourselves in an awkward silence for a while; continuing to the end of the Avenue. But when she saw the red bricked building with an iron-forged door… It was just behind the rather old post-office at the narrow twilight corner she grabbed my hand and led me towards that bohemian look building. I could hear the damn good old music Carlos Gardel; “Por Una Cabeza”… Once you hear this marvelous and somehow shivery tune you never think of the lyrics! Yes! Ironically it is about a man and horse-racing.

Losing by a head of a noble horse
who slackens just down the stretch
and when it comes back it seems to say:
don't forget brother,
You know, you shouldn't bet.

Anyways…she… Ezra was not there. They haven’t seen her since yesterday; and nobody knows where she was all day long but….I held Sole’s hand tight on the way back. Now she was trembling like leaf, fell in dead-end street. I closely embraced her and she let her feet take our way. At least we got a clue or a slight possibility of Ezra being at somewhere: thanks to her friend. It was Alex who told us the addressse: Café de Los Angelitos; where there would be the big tango dance tonight! With foreign dancers from all over the world. Oh! where the hell is it? I guess we should take the bus…

III. WHEN SOLE EASES HER SOUL

DESTINATION

She was with me all the time; who is she, really? I know her only by her fanciful name, Dolly. She has that unique affectionate look hidden behind her weird giggles. But somehow she is like the silence after a devouring tornado. I would have been half-dead without her, I guess. I would have stepped on Nowehereland. I like the way how she combs her long reddish hair, how she talks in a rather scampish manner. She reminds me my Ezra in her daisy spirit. She is somehow interestingly cheerful but at the same time one can read her “blues” deep inside. And I don’t believe that Dolly is her real name. Just oscillating between here and there; like me, my youth self. She told me that she works as a hairdresser in her district; north Paso Street; doing some fancy hair all of her morning time or fancy nails. And she told me about those tango bars where she sells a mixed bag of cigarettes; as her nightshift. She was Greek in origin; immigrated to Buenos Aires when she was just 5 years old, I guess. Whenever I asked about her parents, she did her usual giggles and used to change the subject right away.

Now, we headed towards the Avenue once more. It was dark already. I could feel the tall art novae facades put their olden- wretched eyes on all over me, wherever I turn myself over. The red tarpaulin restaurants with joyous people inside, still like-heck of people carrying large and small bags, walking back and forth, shining grocery stores about to take down the shutters, still the heavy traffic with annoying horners or range of parked cars at both sides of the Avenue, the great Synagogues hidden back sides, my beloved Japanese Gardens far from the traffic or my favorite shop with blue-red paints “Museo De Cera”… We just passed all of them and it was far beyond nightfall time now. My heat was sunk in nightfall as well. I was far too nervous… anxious… but somehow all right. I killed him! I knew it was coming; sooner or later. What if… What now… What if the policemen.. I don’t want to think about at all. I only long for finding Ezra now… and maybe start up all over again. Just like that…Like this.. And who is Dolly actually? I have that stiff feeling inside which I can’t know why; but I trust her. I must trust her. Now we took the bus 401 A to San Luis Street and then…

We found ourselves on a street lined with kosher bakeries at Lavalle Street. There was the Plaza del Congereso just on the right corner. At the behind –sight there was one of the great Synagogues; a wrought iron gate stood proudly in front of a beautiful white staircase leading up to the magnificent white arches which make up the entrance of this domed piece. I used to visit the Synogogue with my little Ezra, when she was just a baby. For God’s sake I must, we must, find her! Just then, Sole pointed at the flashing marble signboard with two angels on the left side, with its stained-glass shining door. This is not a café I thought; just another world, another phase of life you know…full of bohemian charm but people are not like us, very different from us here, for sure. And they wouldn’t let us in, as sure as eggs is eggs. What and how could Ezra find here? I was hesitant to look inside. It was a vast ambitious architectural piece displaying luxury and distinction, even in the most insignificant details. It was for poets and musicians, I guess. We headed towards the door, two men waiting for us. I could definitely hear Astor Piazzola’s LiberTango— maybe the last piece for today—

Strange, I’ve seen that face before,

Seen that face hanging round my door

Like a hawk stealing for the prey,

Like the night waiting for the day….

playing in the dance hall. After a ten minute talk we learnt that she was gone…She came for the Tango show with some of her friends; she was dead-beat, crying all the time and was delirious…wandering nothing else but one single word “Mommy, Sole…” but she insisted on watching the show. Well, of course she couldn’t get in. She was just too young! Two of her friends accompanying tried to calm her down; wanted to take her to her mom, to wherever she was. But Ezra was flying in the face of everything telling that she can’t go back…just can’t go…No matter how vengeaously she kept on saying “I love…Sole…my mom” She told that she just can’t go back…Ever! No matter what has happened…

The very moment, in the middle of the conversation with the two men just infront of the door way, Dolly rushed into the saloon just like a lightning. Of course, the two bulky men were far steamed up but I eventually placated them and I was dying to know what Dolly was doing in that widely glittering saloon. Luckily, just after a while she came back panting; as if she has swallowed the whole world all at once. She bent over my right side and whispered in my ears: “Trying to head towards Istanbul! With a help of some friends. What the hell your daughter planning got any idea?”

As soon as I heard the word “Istanbul”, I felt haunted by a heart-pounding spirit; ripping of myself out. I thought about my dear mother at the ripe of an old age; living in Istanbul now; in Galata where she embraces the joyous spirits of our Sepharad Jewish ancestors; where she would tranquilly pass away; where she had drawn her first breath, childhood and youth. So one cold December morning, long time ago, she had packed her bags and belongings so to leave Buenos Aires; to head for Turkey, Istanbul; to her dear heritage and roots. And it was long time ago. I say. Now the whole world seemed jammed into my-let’s say-murderous but somehow free hands. Nostalgia and longing together burst out a crusty breeze far from Turkey to the heart of Buenos Aires; at this very moment; here and now. I thought nothing else but my far belated decision which I should have taken before the forthcoming tempest, I guess.

“Well, I know what she tries to do, Dolly. She has always asked for this since I told her about the dear grandmother and Turkey. And now this is her chance; she will go for it; I know her. But how on earth could she dare to get engaged in such a… even without anything or money? Or how could she think of going so far away at such a time; you know I killed him and the rest is not silence…”

“I know my dear…I guess she has this big trauma now. But listen to me first….she is in safe hands, try to simmer down, please…” As she continued telling me what she has learnt from that waitress in the Café –Maya, who actually turned to be a distant friend of Ezra’s- I was once more puzzled with my own daughter. But I guess we have many similarities; all three of us; mirroring each of our depths, hearts and minds more or less the same way. We all have something repressed deep inside, we were somehow “out casts” and you see, it was all in the saddle now and then, just to go rounds. I bet Dolly is her nickname….

Now two and half more hours to my Ezra’s flight… I was far beyond anxiety and longing. As we hit the road for the Airport,”Ezeiza Ministro” I strangely felt lion-hearted; after all I must think of yesterday and today. And we, once more, fell into an awkward silence and somehow confusion while trying to get a cab, in less than no time.

What if Dolly just goes back to her home just after we catch the flight-we should catch it, hopefully! What if she just gives up, saying this is far too much for her simple young life as opposed to mine; probably she only wanted to help someone who was in a big trouble. Or what if… These were the open-ended questions ragging my mind…

In the cab, I pulled myself together and dared to ask if she’s ever been to Istanbul or not…

“Well, no! And you know what, I’d love to! I’ve been stuck in my beloved district since ages, let’s say, you know; just an immigrant working girl; called as “Dolly”; damn! I hate it, you know!”

“So?

“Oh yes! My-real- name is Dasha; It was also my grand-grand mother’s name from Thesellia-Greece; meaning “a gift”, “sometimes a gift from God”, if you believe it, of course. Well, I don’t believe in it at all, I mean, God!”

It was already after midnight now. Dolly, I mean Dasha, asked the pretty slug driver to go a little bit faster. Now, I could see the slight raindrops falling on window glass. Somehow, I narrowed my eyes until I could perfectly absorb the mottled patterns of bright city lights, running along each corner of Buenos Aires.

Yazan: Deniz Gündoğan/Bir deneme....

******** ******** ********